Apartheid leeft in het loonzakje

De invoering van een minimumloon veroorzaakt onrust tussen blanke en zwarte landarbeiders en dreigt zijn doel voorbij te schieten. `Hier leeft niemand een beter leven, tenzij de baas het wil.'

Als God een naam mag hebben, dan zou hij in Mooketsi ZZ2 heten. Vakbondswerker Catholice Moraba lacht erbij als hij het zegt, maar hij is bloedserieus. Op de hobbelige weg tussen Polokwane en Duiwelskloof laat hij zien wie in dit deel van Zuid-Afrika's noordelijkste provincie Limpopo beslist over leven en dood. De vrachtwagens met hun geel met rode zeilen, die hier om de vijf minuten door het dorp stuiven: van ZZ2. De stalletjes langs de kant van de weg, volgeladen met avocado's, uien en tomaten: van ZZ2. En in de rokerige krotten van golfplaten, gebouwd tussen de hekken van de eindeloze landerijen, zul je niet snel iemand vinden die niet van ZZ2 moet bestaan. Mannen, vrouwen, kinderen.

ZZ2 heet de grootste tomatenproducent van het zuidelijk halfrond te zijn. Per jaar produceren de acht boerderijen van Bertie van Zijl en zijn twee zonen veertien miljoen kratten vol. Zevenduizend landarbeiders zijn afhankelijk van ZZ2. Sinds een paar weken zijn dat er 2.400 minder.

Het gebeurde op de eerste betaaldag sinds de nieuwe wet op het minimumloon in Zuid-Afrika van kracht werd. Daarmee verplicht de regering alle boeren in het land hun arbeiders tenminste 650 rand te betalen. Achtenzeventig euro voor een maand werk. Op ZZ2 hadden veel werknemers naar die dag uitgekeken, vooral degenen die al jarenlang niet meer dan 350 rand per maand ontvingen.

Bertie van Zijl betaalde het loon zoals door de wet is voorgeschreven. Maar op het loonstrookje van de arbeiders verschenen voor het eerst sinds het honderdjarig bestaan van de boerderij ook kosten voor huisvesting. Voor het vervoer achter op de vrachtwagen. Voor het voedsel in de middagpauze en het avondeten. Zodat de meeste van de duizenden arbeiders van ZZ2 toch weer met hetzelfde bedrag als vroeger naar huis gingen. En toen meer dan tweeduizend werkers het werk neerlegden uit protest tegen de volgens hen oneerlijke inhoudingen, zette Van Zijl ze buiten de deur.

Volgens Catholice Moraba van de boerenvakbond SAAPAWU is het symptomatisch voor de verhoudingen op het Zuid-Afrikaanse platteland. Hier spreekt blank over zwart en zwart over blank alsof apartheid nooit is afgeschaft. Hier zat hij zelf een kwart eeuw op de knieën voor een hongerloon. Hier haalt geen landarbeider het in zijn hoofd de blanke boer anders aan te spreken dan met `baas' en zijn vrouw met `madam'. ,,Hier leeft niemand een beter leven, tenzij de baas het wil.''

Zo had het ministerie van Arbeid het zich niet voorgesteld. Bij de introductie eind maart beloofde de minister een ,,aanmerkelijke verbetering van het armoedige leven op het Zuid-Afrikaanse platteland''. Zoals ook de invoering van een minimumloon en een verzekeringsfonds voor werksters deze maand een nieuw begin zou moeten zijn voor de bijna één miljoen Zuid-Afrikaanse vrouwen die in de keuken van een ander hun brood verdienen. Maar zowel de vakbond voor werksters als voor landarbeiders wordt nu overspoeld met telefoontjes over ontslagen. Omdat baas en madam zich de opgelegde lotsverbetering van arm Zuid-Afrika zich niet zouden kunnen veroorloven.

De invoering van het minimumloon moet van ver komen. Werkgevers hebben al drieënhalve eeuw het machtsmonopolie aan de onderhandelingstafel. Tot 1838 heette dat slavernij. In de anderhalve eeuw die volgde dreven de wetten van apartheid zwarten en kleurlingen van hun traditionele land. Met hulp van leger en politie kregen boeren en mijngiganten hun personeel waar, wanneer en zo goedkoop ze wilden. Door de enorme werkeloosheid die sinds de afschaffing van apartheid alleen maar is toegenomen (50 procent onder zwarten) konden werkgevers ook in het nieuwe Zuid-Afrika betalen wat ze wilden.

Bertie van Zijl wil eigenlijk niet over ,,die situasie'' praten. Volgens de eigenaar van ZZ2 ligt het allemaal te gevoelig. Maar na drie keer bellen begint hij toch te razen. Stakende landarbeiders hebben zijn broer met stenen bekogeld. Hij ligt nu in het ziekenhuis. ,,De vakbonden hitsen mijn werknemers op. Omdat ze meer leden willen.''

De invoering van een minimumloon noemt Van Zijl ,,voortijdig'' en ,,arrogant''. ,,Dit is een ramp voor iedereen.'' Wat het ministerie van Arbeid volgens Van Zijl had moeten beseffen is dat een boerderij als ZZ2 meer personeel in dienst heeft dan eigenlijk nodig. En dat stijgende loonkosten de directie zullen dwingen tot automatisering en ontslagen. ,,Hoe kun je met zo'n enorme werkeloosheid de aanval openen op de boeren? Hoe simpel is dat? Wij zijn de werkverschaffers.''

Volgens de redenering van Van Zijl hebben veel bedrijven eeuwenlang in een luchtbel geopereerd, die met de invoering van het minimumloon dreigt te worden doorgeprikt. Zo gauw de loonkosten stijgen, gaan veel bedrijven kopje onder. De vakbond van voornamelijk blanke boeren, Agri South Africa, heeft het argument veelvuldig gebruikt in de onderhandelingen met de regering. Zo zakte de eis van de vakbonden voor een minimumloon van 1200 rand per maand naar 650 rand op het platteland en 800 rand in de stad.

,,Ik durf rustig te voorspellen dat het komende jaar nog eens 120.000 van de 900.000 banen in de agrarische sector verloren gaan'', zegt Kobus Kleynhans van Agri South Africa. Zo ging het immers begin jaren negentig ook, toen de eerste wetten werden ingevoerd die de rechten voor landarbeiders moesten garanderen. In 1993 en 1994 gingen 250.000 banen verloren. ,,De armoede op het platteland zal alleen maar toenemen.''