Alles draait om angst

Laten we eerlijk zijn: veiligheid is helemaal niet moeilijk te bereiken, als je maar afstapt van het idee dat die veiligheid er voor iedereen zou moeten zijn. Aldus de ontwerpers van `Substaat Redux', een leefgemeenschap in aanbouw die een belangrijke rol speelt in Sluit deuren en ramen, de derde roman van Thomas van Aalten (1978). Veiligheid schep je door angst buiten de deur te houden en de veilige mensen samen te brengen. Achter een hek en onder redelijk toezicht ontstaat zo een gemeenschap waarin de straten schoon zijn, de kinderen spelen, en deuren en ramen open kunnen staan.

Sluit deuren en ramen speelt zich af in een land dat veel weg heeft van Nederland, of van wat Nederland over vijf slechte jaren zou kunnen zijn. De sfeer is er naargeestig, er lijkt een deken van half-autoritaire overorganisatie over het land te liggen. Van duidelijke onderdrukking is geen sprake, maar de sfeer is onheilspellend en orwelliaans. Er heerst een economische crisis, er zijn doorlopend onlusten. Gesteund door de minister-president gaan christelijke jongeren de straat op om het volk tot ordelijkheid op te roepen, vergeefs. De angst lijkt enige maanden eerder te zijn begonnen door de Collectieve Auditieve Handicap, een mysterieuze aandoening die de hele bevolking korte tijd doof maakte.

De hoofdpersoon en verteller van het boek is Nick Vegas, een aanvankelijk illusieloze drilboorwerker. Hij krijgt met de nieuwe Substaat Redux te maken wanneer hij als `belangrijke arbeider' wordt gevraagd om mee te werken aan de bouw ervan. Zelf woont hij dan nog met zijn gehandicapte vader in Het Complex, het groezelige symbool van een ouder en collectivistischer idealisme: een groot nooit helemaal afgebouwd flatgebouw in jaren-zeventigstijl met woningen, winkels, kantoren en een metrostation. Lekkages, geluidsoverlast en criminaliteit maken er het leven onaangenaam. In de verborgen hoeken van Het Complex bevinden zich obscure nachtclubs, waar zich de mensen verzamelen voor wie in Substaat Redux zeker geen plaats zal zijn, onder wie een vreemde en ook gevaarlijke illusionist.

Doordeweeks woont Nick in een motel niet ver van de plaats waar de substaat aan het verrijzen is en waar door de crisis getroffen zakenmensen huilend en ladderzat hun verhaal doen. Eenmaal betrokken bij de bouw van de substaat, wordt de onderdrukkende kant van het project hem steeds duidelijker. Bovendien brengt een reeks vreemde gebeurtenissen en verdwijningen (vriendin, auto) hem uit zijn evenwicht. Hij wordt bang. Als een mooi barmeisje in het motel hem verleidt, belandt hij via haar in de kringen van jongeren en andere outcasts die zich in eerste instantie vooral lijken te vervelen, maar die zich transformeren tot een revolutionaire beweging die de strijd aanbindt met de overheid. De afloop is apocalyptisch.

Het leven van enigszins stuurloze jongeren behoort ook tot de thema's in het eerdere werk van Thomas van Aalten. Hij werd na zijn debuut Sneeuwbeeld in 2000 binnengehaald als een van de grote beloften voor de toekomst, schreef scenario's voor televisieseries, en publiceerde twee jaar geleden een tweede roman, Tupelo. Sluit deuren en ramen, het eerste boek dat Van Aalten uitbrengt sinds hij is overgestapt naar uitgeverij Anthos, is veelomvattender dan zijn twee eerdere romans. Het cruciale verschil zit in de `revolutionaire' ontwikkeling die de jongeren doormaken: ze gaan de straat op en dat doen ze met een zeker, zij het destructief, idealisme.

Van Aalten begon twee jaar geleden aan het boek, dat volop de sporen draagt van het woelige begin van de jaren nul in Nederland. Dat maakt Sluit deuren en ramen tot een ambitieus boek: Van Aalten probeert vat te krijgen op de relatie tussen persoonlijke en maatschappelijke angst, waarbij op de achtergrond de vraag speelt wanneer en waarom mensen tot politieke of revolutionaire actie overgaan. Wat de centrale vragen in zijn boek betreft, heeft Van Aalten dan ook beet. Aan de uitwerking zitten echter haken en ogen.

Alles draait in Sluit deuren en ramen om angst. Angst heeft bij Van Aalten alles te maken met onwetendheid. Hij gebruikt een citaat van David Lynch als motto: `Fear is based on not seeing the whole thing and, if you could get there and see the whole thing, fear is out of the window'. Waarmee we beland zijn bij de filosofie die Van Aalten tegenover de ideologie van Substaat Redux wil stellen. Wordt in dat reservaat de angst juist bestreden door het mogelijk gevaarlijke deel van de buitenwereld aan het oog te onttrekken, bij Lynch is het juist een gebrek aan kennis van de buitenwereld dat de angst veroorzaakt.

De angsten van Nick Vegas passen in dat laatste patroon. Zijn gebrek aan kennis en overzicht is de hoofdoorzaak van zijn paniek. Hij valt ten prooi aan een algehele vertwijfeling, door gebeurtenissen waar je ook als lezer een sturende hand achter vermoedt. Hij begint een tirade tegen een van de opstandige jongeren: `Waarom geeft niemand antwoorden? Waarom word ik meegesleurd in een raar bouwproject? Waarom verdwijnen mijn vriendin en mijn auto? En waarom heb ik jullie ontmoet? Waarom verdwijnen er zakenlieden uit het motel?'. En zo nog enkele waaroms verder. De jongeren reageren onderkoeld: `Het enige dat we op al je gewaarom kunnen antwoorden is: waarom niet?' Dat is een begrijpelijke, cynische gedachte – maar het vreemde is dat deze cynici vervolgens Nick overhalen om zijn hoofd kaal te scheren en de regering aan te vallen.

De metamorfose die Nick ondergaat van een man zonder opvattingen naar een vrijheidsstrijder/terrorist is nog wel te verklaren door de grote hoeveelheid beangstigende ellende die hem overkomt – vanuit die situatie kan een mooi meisje hem de revolutie binnenlokken. Maar wat zijn de motieven van de mensen die hem ronselen voor de strijd? We blijven zitten met niet meer dan de uitleg die het meisje Lilian aan Nick geeft over wat zij `de wending' noemt: `Iedere dag dezelfde angstdromen. En voor eeuwig het gevoel dat je morgenochtend wakker wordt met de loop van een geweer in je mond. Het is het syndroom van deze tijd. We zijn er allemaal overgevoelig voor geworden. Mensen doen rare dingen. Kortsluiting in ons hoofd. Schaduwzijde van de vooruitgang. Welkom Nick, join the club.'

Kortsluiting? Het kan zo zijn, maar op alleen kortsluiting in je hoofd kan een revolutie niet drijven – en een roman ook niet. Waarom die persoonlijke kortsluiting leidt tot de maatschappelijke actie die de `club' onderneemt, blijft duister. Er zijn meer losse eindjes. Op vrijwel alle vragen die Nick zich in zijn waarom-monoloog stelt, bevat het boek geen antwoord. En waarom is Nick zo'n `belangrijke arbeider' voor Substaat Redux? En waarom hebben de revolutionairen juist hem nodig? Ze beweren dat dat met zijn werk te maken heeft, maar hoe dat zit wordt niet duidelijk. De lezer raakt geleidelijk even verward als de hoofdpersonen, en – erger – je krijgt de indruk dat ook de schrijver overzicht mist en dat hij zijn personages regisseert volgens het principe `waarom niet?'.

Die inhoudelijke oneffenheden zouden niet zo'n bezwaar hoeven te zijn als ze gecompenseerd zouden worden door stilistische virtuositeit, maar Van Aalten moet het niet van zijn taal hebben: die is meestal vlak en soms slordig. Daartegenover staat af en toe een aangenaam droogkomische toon, bijvoorbeeld waar het gaat om `een kroeg op de dertigste verdieping van Het Complex, waar na elven 's avonds niemand anders aanwezig waren dan de lokale zuiplap, het personeel en een stuk of twee passanten. Die lokale zuiplap was ik' – zij het dat hier een grammaticale slordigheid opduikt. Van Aalten gebruikt onnodige bijvoeglijke naamwoorden (`Haar lichaam golfde als warme olie op de maat van de lome muziek in de donkere club'). De tekst lijkt vaak op een scenario, met ineens een uitspatting als: `een emulsie van onbehagen en vuiligheid vulde de ruimte'.

Zo blijf je achter met de conclusie dat Van Aalten weliswaar weet waar een goede roman over het eerste deel van de jaren nul over zou kunnen gaan en dat hij ook nog in staat is om een mooie opzet te verzinnen, maar dat hij zich desondanks in Sluit deuren en ramen heeft vertild.

Thomas van Aalten: Sluit deuren en en ramen. Anthos, 176 blz. €17,90