Aan de zijlijn van je eigen leven

Nederlandse lezers maakten voor het eerst kennis met Ha Jin door zijn tweede roman Waiting, waarvoor de schrijver in 2000 de Pen Award ontving. In deze ogenschijnlijk simpele vertelling probeert een legerarts zijn buitenechtelijke relatie, een doodzonde in het preutse communistische China, om te zetten in een respectabel huwelijk. Elk jaar keert hij daarom uit de kazerne terug naar zijn woonplaats op het platteland en smeekt hij zijn vrouw om een scheiding. Wanneer ze hem na twintig jaar eindelijk zijn zin geeft, heeft de lange strijd hem en zijn geliefde volledig uitgeput en heeft hun vroegere passie plaatsgemaakt voor verbittering en sleur. Ha Jin geeft dit verhaal een humoristische, maar ook kritische wending, door zowel het totalitaire systeem als het onvermogen van zijn hoofdpersoon Lin Kong om een beslissing te nemen tot in het absurde door te voeren.

Wellicht mede als gevolg van de goede ontvangst die Wachten ten deel was gevallen, werd vorig jaar zijn romandebuut uit 1998 In het gareel alsnog in het Nederlands uitgebracht. In In het gareel publiceert een fabrieksarbeider, wiens passie literatuur en kalligrafie zijn, diverse spotprenten over een lokale partijsecretaris omdat hij gepasseerd is voor een grotere woning. Wanneer zijn spotprenten door de pers worden opgepikt, zien de machthebbers geen andere oplossing om hem het zwijgen op te leggen dan hem in te kapselen en hem een aanzienlijke post in de partijhiërarchie te gunnen als propagandamedewerker. Ha Jin levert geen commentaar op de Pyrrusoverwinning van Shao Bin – ondanks zijn fraaie nieuwe positie heeft hij nog steeds geen groter huis.

Wachten en In het gareel vallen op door hun strakke verhaallijn, waaruit alle overbodige details verwijderd zijn. Ha Jins sobere vertelkunst wordt onderstreept door zijn minimalistische taal, die eenvoudige observaties in kleine miniaturen doet veranderen. De auteur, die sinds 1985 in de Verenigde Staten woont en inmiddels doceert aan de Universiteit van Boston, schrijft rechtstreeks in het Engels. In de wat houterige Nederlandse vertaling van De waanzinnigen verdwijnt helaas een deel van de charme van Ha Jins beknopte Engels.

De waanzinnigen is losser opgebouwd dan zijn eerdere twee romans. Wanneer zijn scriptiebegeleider en aanstaande schoonvader professor Yang een beroerte krijgt, wordt de student Jian door de partijsecretaris van de faculteit aangewezen om hem dagelijks te verzorgen. De ziekenhuizen in China stellen wel een bed beschikbaar, maar voor verdere verzorging zijn patiënten op hun eigen kring van familie en vrienden aangewezen. Professor Yang is zich nauwelijks van zijn omgeving bewust. Hij ijlt. In verwarde scènes, die onderling nauwelijks samenhangen, zingt hij communistische liederen, hoewel hij tijdens de Culturele Revolutie als contrarevolutionair aan de kaak is gesteld, en ventileert hij hardop zijn seksuele fantasieën over een jonge minnares.

Jian, die als personage weinig uit de verf komt en een beetje aan de zijlijn van zijn eigen leven lijkt te staan, ziet de wetenschapper tegen wie hij altijd heeft opgekeken veranderen in een wrak. Tijdens zijn uitbarstingen uit Yang bovendien zijn verbittering over het weinige dat de wetenschap hem heeft gebracht. `Hoe kom ik aan een groot gebouw met duizend kamers', declameert hij een poëziestrofe, om direct daarop woedend uit te roepen: `Ik heb niet eens een fatsoenlijk appartement!' De dagelijkse confrontatie met zijn gedesillusioneerde mentor brengt Jian ertoe om af te zien van een promotie in Peking of een studiebeurs voor Amerika. Dat betekent ook het einde van zijn verloving met de ambitieuze dochter van Yang. Wanneer hij getuige is van het bloedbad dat wordt aangericht bij de demonstraties op het Plein van de Hemelse Vrede, besluit hij China te verlaten om zijn geluk elders te beproeven.

In Ha Jins eerdere werk namen zijn hoofdpersonen het leven zoals het kwam en gingen ze gebukt onder alledaagse ongemakken en de pesterijen van hun superieuren. In De waanzinnigen is een belangrijke plaats ingeruimd voor de studentenprotesten op het Plein van de Hemelse Vrede; bovendien verwijst de roman nadrukkelijk naar de Culturele Revolutie. Toch is De waanzinnigen paradoxaal genoeg een veel minder politieke roman. De dubbelzinnige, satirische kijk, waardoor bijvoorbeeld Waiting niet alleen het verhaal van een onmogelijke liefde is, maar ook een kritische blik op China, ontbreekt. De geheimen die professor Yang met zich meedraagt krijgen iets obligaats. Professor Yang is niet meer dan een katalysator die een beslissende reeks van gebeurtenissen in het leven van Jian op gang brengt, maar Ha Jin kan de lezer er niet van overtuigen hoe dramatisch Jians uiteindelijke besluit is.

In een recent interview merkte Ha Jin op, dat hij een beetje is uitgeschreven over China, waar hij al bijna twintig jaar weg is. Het dagelijks leven in Amerika ligt hem nu nader aan het hart. Het wachten is op een roman waarin Ha Jin met hernieude scherpte de westerse lezer een spiegel zal voorhouden.

Ha Jin: De waanzinnigen. Ambo/Anthos, 296 blz. €21,90. Vertaling van The Crazed. Pantheon Books, 352 blz.€28,99