Veenendaal was te goed van vertrouwen

Veenendaal is in de greep van een financieel schandaal. De gemeente dreigt miljoenen te verliezen door speculaties van een stichting. De hervormde kerk is er verlegen mee.

Voor de deur van het stadhuis in Veenendaal staan de voorzitter en de penningmeester van de stichting Freule Lauta van Aysma. Het is donderdag 21 november 2002 en de mannen willen onmiddellijk een gesprek met de wethouders Financiën en Volkshuisvesting. ,,Wat is er'', vraagt wethouder Volkshuisvesting Henk Roor. ,,Er is iets misgegaan'', zegt voorzitter Arie Ooms zenuwachtig. ,,Het geld is kwijtgeraakt.''

Negenenhalf miljoen gulden had de hervormde stichting Freule Lauta van Aysma begin jaren tachtig geleend, omgerekend 4,3 miljoen euro. De gemeente Veenendaal stelde zich garant voor de lening, die bestemd was voor de bouw van 73 flats voor hervormde bejaarden. In 1999 sloot de stichting een tweede lening af van 13,1 miljoen gulden, opnieuw met gemeentegarantie. Sindsdien fiatteert de gemeente jaarlijks de jaarrekening.

Het bestuur van de stichting was en is nog steeds aangesteld door de Centrale Kerkenraad van de hervormde kerk op gereformeerde grondslag. Van deze behoudende protestantse denominatie was tot in de jaren vijftig zo'n 80 procent van de Veenendaalse bevolking lid. Tegenwoordig is dat nog altijd 25 procent. In de gemeenteraad bezetten ChristenUnie en SGP 11 van de 33 zetels.

De maatschappelijke invloed van de kerk in Veenendaal is onverminderd groot. Driekwart van de verpleegtehuizen, de bejaardenzorg en de gehandicaptenzorg in Veenendaal is van hervormde signatuur, net als een kwart van de volkshuisvesting. ,,De hervormde kerk op gereformeerde grondslag houdt al dertig jaar het maatschappelijk leven in stand'', zegt wethouder Roor (GroenLinks), die zelf heeft gebroken met zijn hervormde achtergrond. ,,Het moest ergens een keer fout gaan.''

Het voorhoofd van penningmeester Chris van Holland is die ochtend nat van het zweet. Wethouder Financiën Arie de Graaf (ChristenUnie) stelt gerichte vragen. Wanneer was de vervaldatum van de eerste lening? ,,1-10'', antwoordt Van Holland. De gemeente zal, weet hij, binnenkort een brief ontvangen van de Nederlandse Waterschapsbank waarin zij wordt gemaand tot betalen van de schuld. ,,Maar dat geld staat toch vast'', vragen de wethouders. ,,Het geld is naar Amerika gegaan'', zegt de penningmeester. ,,Hij zweette over zijn hele lijf'', zegt Roor nu.

De penningmeester vertelt de wethouders het hele verhaal, over twee financieel adviseurs van stichting Freule Lauta van Aysma: Willem van de Bovenkamp, een jeugdvriend van penningmeester Van Holland, en Keers, een goede bekende. Van de Bovenkamp is, evenals Van Holland, hervormd op gereformeerde grondslag.

In 2000 kreeg Van de Bovenkamp een volmacht van het bestuur van de stichting. Hij kon als 'assistent treasurer' transacties verrichten met een bedrag van ruim 9,4 miljoen dollar (zo'n 7 miljoen euro). Een maand later zou Van de Bovenkamp dat bedrag hebben geïnvesteerd in Turbo Wing Canada ltd., een vliegtuigbedrijf met een hoofdvestiging in Seattle. Hij kocht een aandelenpakket van dertig procent. Turbo Wing was bezig met de ontwikkeling van een aerodynamische vleugelpropeller die het kerosinegebruik van een vliegtuig met dertig procent zou kunnen verminderen. ,,Zulke beloften verwijs ik naar het rijk der fabelen'', zegt E. Torenbeek, emeritus-hoogleraar aerodynamica aan de TU Delft, als hij de stralende website van Turbo Wing heeft bekeken. Wethouder Roor nu: ,,Toch moet de adviseur het bestuur van de Freulestichting zo gek hebben gekregen om te investeren.''

Tijdens hun bezoek aan het stadhuis laten beide bestuurders een fax zien afkomstig van een dochterbedrijf van Turbo Wing. Het is nog niet zover, zo luidt de strekking, maar volgende week wordt het eerste miljoen dollar overgemaakt. Er is een afbetalingsschema bijgevoegd. Roor nu: ,,Ik dacht: dat geld komt gewoon wat later binnen.''

Twee weken later voeren de wethouders een tweede gesprek met de voorzitter en de penningmeester. De bestuursleden overhandigen een tweede fax. Er is enige vertraging opgetreden bij de uitbetaling, zo blijkt. Bijgevoegd is een nieuw afbetalingsschema.

Na dit gesprek beginnen De Graaf en Roor zich zorgen te maken. In 1982 had de gemeente het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening gevraagd contragarant te staan voor de lening aan de stichting. Het ministerie wilde eind jaren negentig af van alle contragaranties voor particuliere maatschappelijke instellingen. In het najaar van 2000 ontving wethouder De Graaf het verzoek van het ministerie de contragarantie op te heffen. Hij gaf zijn fiat zonder burgemeester en wethouders of gemeenteraad op de hoogte te stellen. ,,Wij hebben zoveel garanties'', zou hij later in het college zeggen. ,,Daar zijn nooit problemen mee geweest.''

,,In Veenendaal worden te veel maatschappelijke taken uitgevoerd door stichtingen benoemd door de protestantse kerkgenootschappen'', vindt Piet de Vrije, directeur van de Veenendaalse woningbouwcorporatie Patrimonium. ,,Veenendaal is veel wereldser geworden, toch houdt de traditionele kerkelite de macht en veel controle daarop is er niet. Wethouder De Graaf, zelf hervormd op gereformeerde grondslag, heeft eens gezegd: `Die stichting, dat zijn onze mensen. Ik vertrouw erop'.''

,,Dat een sterk protestants-christelijke gemeente identiteitsgebonden instellingen heeft, is een wettelijk recht'', zegt dominee Bert van Vreeswijk, voorzitter van de Centrale Kerkenraad in Veenendaal. ,,En het gaat niet ten koste van andersdenkenden.''

Begin februari laat Van Vreeswijk, intussen ook interim-voorzitter van de Freulestichting, een kanselboodschap voorlezen in zes Veenendaalse kerken. ,,Met nadruk vragen wij u bij alle beroering die is ontstaan de oud-bestuursleden, allen die hen dierbaar zijn en alle overige betrokkenen, te gedenken in uw voorbede.''

Van Vreeswijk is de enige die nog namens de stichting communiceert, bij voorkeur per e-mail. Deze week beslist het openbaar ministerie in Den Haag of de oud-penningmeester en de adviseurs vervolgd zullen worden. ,,Wat krom is is krom, daar kan ik niets aan doen'', zegt Van Vreeswijk nu. ,,De lange staat van dienst en de deskundigheid van de penningmeester gaven hem een bijna onbeperkt vertrouwen. Daardoor kon hij solistisch optreden en hield hij informatie achter. Dat was fout.''

Op 7 februari van dit jaar diende wethouder De Graaf zijn ontslag in, nadat de gemeenteraad had aangekondigd de rol van het gemeentebestuur in de fraudezaak te zullen onderzoeken. De rest van het college, waarin ChristenUnie, CDA, GroenLinks en PvdA zitten, bleef aan. Een motie van wantrouwen tegen het hele college werd vorige week verworpen.

Op nummer 79 in de bejaardenflat van de Freulestichting wonen meneer (79) en mevrouw (78) Koudijs. ,,IJskoud Koudijs'', zo stelt hij zich voor. Ze zijn christelijk gereformeerd. ,,Het is hier van alle kanten goed'', zegt mevrouw Koudijs. ,,Problemen hebben we niks'', zegt hij terwijl hij de voordelen van hun appartement laat zien. Elke ochtend verschijnt de directeur van de serviceflat op het interne televisiekanaal om de geschrokken bewoners gerust te stellen. De bewoners zullen niet de dupe worden. ,,Wetenschap vermeerdert smart'', zegt zij. ,,We willen net zo lief niks weten.''