Schilderachtige armoede

De fotograaf had nog zo zijn best gedaan. Dagen had hij in het huis rondgehangen en alle gezinsleden had hij van tevoren goed leren kennen. En toen zette hij het dochtertje op de plaat. Met haar hoofd door een gapend gat in de hor. ,,Hij heeft ons te schande gemaakt'', zei haar zus jaren achteraf. ,,Waarom kon hij geen leuke foto maken? Het was een beeldschoon kind.''

Op de foto zag ze er ook beeldschoon uit, maar dat grote gat in de hor verpestte alles. Dat toonde de hopeloze armoede. Wat voor de onbevangen toeschouwer een liefdevolle foto van een meisje uit een arm gezin uit het Amerikaanse Appalachen-gebergte was, bleek een nagel aan de doodskist voor een familielid. De vrouw had zich met eigen kracht uit haar verarmde milieu omhoog gewerkt en had zelfs gestudeerd. Ze was blij dat ze er zelf niet bij stond in de zwart-witfotoboeken van de inmiddels beroemde Shelby Lee Adams over arme, blanke gezinnen die nu de hele wereld doorgaan. Sterk geaccentueerde schaduwen, rommelige kamers, rafelige kleren, soms strakke, maar vaak lachende gezichten. Hetzelfde beeld kan verschillende associaties wekken. Soms zie je een prachtige foto en de geportretteerde klaagt dat het haar zo lelijk zit. Soms maak je een journalistiek verslag en om onverwachte redenen blijken de mensen om wie het gaat ontevreden.

In de documentaire van Het uur van de wolf zag ik welgestelde, goed opgeleide Amerikanen bewonderend langs glanzende fotolijsten met schilderachtige arme blanken uit de Appalachen gaan. Voor hen was het kunst, met compassie gemaakt. Voor de verontwaardigde vrouw was het een onaangename herinnering aan haar verleden.

Misschien zou ik mij ook ergeren als ik mij aan zo'n milieu had ontworsteld. Armoede is zo schilderachtig omdat het zo naakt is. In een arme wijk is veel meer van mensen te zien dan in een rijke. Hoe meer geld de mensen hebben, des te beter ze zich verstoppen achter blinden, traliehekken, garages met automatische deuren, intercom en soms zelfs bewakers. Niks te zien. Ik zag eens hoe het voor kleine dagelijkse portretjes door het land reizende camerateam van Man Bijt Hond aan zo'n hek de toegang geweigerd werd. Arme mensen gaan door voor aardiger dan rijke. Ze moeten wel, want de straat is een deel van hun huiskamer.

In de documentaire over hemzelf legt Lee Adams uit dat hij was gaan fotograferen omdat hij vond dat zijn geboortestreek de Appalachen zo eenzijdig werd geportretteerd. In de jaren zestig, toen hij daar nog op school zat, kwamen er scholen journalisten om de armoede te beschrijven en te verfilmen. Deze mensen konden meer bijstand van de overheid gebruiken. De journalisten dachten er waardevol werk mee te doen, de wereld bekendmaken met een achterstand daar, maar in de Appalachen ontmoetten ze steeds meer weerstand. De een had nog een schrijnender poverty story dan de ander en als ze klaar zijn, gaan ze weg naar een ander nieuwsitem om nooit meer terug te keren. In oppervlakkigheid heeft de journalist veel weg van de hoerenloper. Zo heb ik mij zelf ook wel eens gevoeld. Er was toch meer over die Appalachen-bewoners te vertellen dan dat ze arm waren of aan inteelt deden. Adams wilde van binnen uit zijn eigen cultuur laten zien, maar nu wordt hij er zelf van beschuldigd dat hij zijn cultuur verraadt. Critici vonden dat zijn foto's eenzijdig en onheilspellend waren.

In de documentaire zag ik hem tijdens een hamburgerdiner in een huis, waarin een grote familie met kinderen en kleinkinderen woonde. Een oma die vertelde dat ze tien kinderen had verloren. Later zag ik hem met bijbelvaste slangenbezweerders en met een vader die in zijn eentje drie inmiddels volwassen, maar geestelijk en lichamelijk gehandicapte kinderen verzorgde. De man keek altijd uit naar een bezoek van de fotograaf en was tevreden met de foto's. ,,Maar ik verwacht niet veel van het leven'', zei hij erbij. Je zag dat Lee Adams belangstelling voor hen had en altijd terugkwam. Iemand uit een andere wereld die zich in hen verdiept. Eindelijk staan de man en zijn drie achterlijke kinderen in het middelpunt. Urenlang arrangeert Adams de lichten, maakt hij testfoto's, probeert hij posities uit en overlegt over de foto's die in het boek moeten komen. De camera als mega-oog dat aandacht geeft die de meeste mensen graag ontvangen, ook in de Appalachen.