Rwandese tv is klaar voor `eenpartijstaat'

Een referendum volgende week maandag dient als opmaat voor de eerste verkiezingen in de Rwandese geschiedenis. De uitslag staat bij voorbaat vast.

Er gaat geen dag voorbij in Rwanda of Olivier Karakezi hoort hoe een rijzige, bebrilde man hem toespreekt vanaf het televisiescherm. Meestal is dat het eerste item van het belangrijkste journaal om half acht 's avonds. Heel af en toe verschijnt de lijzig sprekende figuur pas als tweede onderwerp, maar dan moet er toch wel iets heel belangrijks aan vooraf zijn gegaan.

De 32-jarige Olivier die in de Rwandese universiteitsstad Butare les geeft aan de faculteit van de letteren, vindt het optreden van deze lange man het hoogtepunt van de avond maar ook een komedie van de eerste orde. ,,Elke avond president Paul Kagame op de televisie'', zegt hij, terwijl hij meewarig zijn hoofd schudt. ,,Kagame opent kippenfokkerij. Kagame knipt lint door van geitenhouderij. Kagame op bezoek bij boeren in het land. Kagame inspecteert de wegen in de hoofdstad Kigali. Heeft het Rwandese journaal werkelijk niets belangrijker te melden?''

Rwanda staat aan de vooravond van de eerste verkiezingen sinds de onafhankelijkheid in 1962. De eerste verkiezingen ook sinds de genocide van 1994 die aan naar schatting 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's het leven heeft gekost. Een volksraadpleging over een nieuwe grondwet dient maandag als opmaat. In augustus worden presidentsverkiezingen gehouden, in oktober gevolgd door parlementsverkiezingen. Rwanda heeft niet minder dan 600 buitenlandse waarnemers uitgenodigd om erop toe te zien dat de verkiezingen eerlijk verlopen. De Europese Unie betaalt het leeuwendeel van de kosten. ,,We leggen de basis van een nieuwe en democratische toekomst voor ons land'', zegt Chrisologue Karangwa die voorzitter van de Nationale Verkiezingscommissie is.

Maar de uitslag staat bij voorbaat. New Times, de grootste krant van Rwanda die nauwe banden met de regering onderhoudt, heeft het resultaat al op voorhand bekend gemaakt. President Kagame houdt de komende zeven jaar zijn functie. Zijn partij, het Rwandan Patriotic Front (RPF), haalt een meerderheid in het parlement. En natuurlijk staat het volk als één man achter de nieuwe grondwet die de hegemonie van de dominerende RPF versterkt.

Sinds Kagame – een Tutsi – in het voorjaar van 2001 de macht overnam van zijn Hutu-voorganger Pasteur Bizimungu, hebben hij en zijn partij de macht in Rwanda op alle niveaus naar zich toegetrokken. ,,In de rechterlijke macht, in het leger, in de belangrijkste economische posities, maar ook in de civiele sector zoals mensenrechtenorganisaties en de journalistiek zijn de Tutsi's van de RPF aanwezig of geïnfiltreerd'', zegt Noël Twagiramungu, voorzitter van de mensenrechtenorganisatie LDGL. De vorig jaar gehouden verkiezingen op districts- en lokaal niveau werden door de regerende RPF gemanipuleerd, zodat de meerderheid van de burgemeesters en andere lokale bestuurders inmiddels aan die partij gelieerd is. Lokale bestuurders hebben grote invloed op de bevolking waarvan zestig procent niet lezen of schrijven kan.

,,De onafhankelijke media in Rwanda liggen constant onder vuur'', zegt journalist Ismaël Mbonigaba die begin dit jaar ruim een maand in de gevangenis zat. Zijn krant Le Miroir werd door de politie in beslag genomen. ,,Divisionisme'', het zaaien van verdeeldheid, zo luidde de aanklacht. Mbonigaba's paspoort werd afgenomen om te voorkomen dat hij het land zou ontvluchten. Anderen ontkwamen wel naar het buitenland: politici, journalisten, hoge militairen, zoals onlangs nog de minister van Defensie. Tientallen anderen verdwenen spoorloos of werden vermoord teruggevonden.

,,Divisionisme is de nieuwe term voor het regime om tegenstanders zwart te maken en op te pakken'', beaamt de Franse pastoor Bayard, die al decennia een parochie leidt in een van de armste volkswijken van de hoofdstad. Hij schudt zijn hoofd. Toen Hutu-president Bizimungu twee jaar geleden aftrad, werd hem verweten de `etnische kaart te spelen'. ,,Hij zou opkomen voor Hutu's'', vertelt de pastoor. ,,Dat betekent in Rwanda automatisch dat je tegen Tutsi's bent.'' Om die reden werd Bizimungu vorig jaar in de gevangenis gezet, waar hij nog steeds zit, in afwachting van een proces.

Negen jaar na de genocide worstelt Rwanda nog altijd met de erfenis. Mensenrechtenorganisaties Amnesty International en Human Rights Watch verweten de regering onlangs dat ze de noodzaak van nationale eenheid misbruikt om aan de macht te blijven en die macht nog te vergroten. Ze waarschuwden dat de RPF de oppositie onderdrukt en zelfs helemaal wil uitschakelen.

De Rwandese regering heeft afgelopen maandag het parlementair rapport aanvaard waarin wordt gevraagd om de grootste en belangrijkste politieke partij ná de RPF in de ban te doen. De door Hutu's gedomineerde Mouvement Democratique Républicain (MDR) wordt ervan beschuldigd de politiek van genocide en verdeeldheid te willen voortzetten. Dat verwijt gaat gepaard met een ongekende publiciteitscampagne tegen een partij waarmee de RPF al sinds 1994 samenwerkt in een regering van nationale eenheid. Een partij die ook de premier levert. Die premier, Bernard Makuza, wordt ervan beschuldigd geheime bijeenkomsten te hebben bijgewoond waar Hutu's samenspanden tegen het bewind van Kagame. Saillant detail is dat president Kagame zijn neef Makuza twee jaar geleden persoonlijk heeft benoemd.

,,Alles is erop gericht om de oppositie uit te schakelen'', zegt Faustin Twagiramungu. Deze ex-premier leidde de Rwandese regering na de gruwelijke genocide in 1994 maar vluchtte een jaar later naar België. Vanuit Brussel kwam hij in 1995 al met het verwijt dat de Tutsi's dezelfde politiek wilden bedrijven als het door hen gehate en verjaagde Hutu-regime, namelijk: alleenheerschappij voor één etnische groep.

Twagiramungu heeft zich kandidaat gesteld voor het presidentschap. Aanvankelijk voor de MDR. ,,Maar als die partij wordt verboden, dan doe ik gewoon mee als onafhankelijk kandidaat.'' De ex-premier maakt geen schijn van kans en dat weet hij. ,,Het gaat mij er om duidelijk te maken aan de internationale gemeenschap dat ze bezig is een eenpartijstelsel te financieren in Rwanda.''

Het Rwandese tv-journaal heeft zich al op zo'n monopolie voorbereid. Zorgvuldig wordt dagelijks gekeken op welke wijze president Kagame het journaal weer kan openen. Onlangs bracht een journalist daarbij in beeld hoe de president tijdens een kerkdienst een bepaalde passage opzocht in de bijbel. De reporter werd de dag daarna op staande voet ontslagen. ,,De bevolking mag niet de indruk krijgen dat de president de bijbel niet kent'', luidde de verklaring van de televisiedirecteur.