Polarisatie rond het regeerakkoord

Bij het debat over het nieuwe regeerakkoord tekende zich gisteren de nieuwe verhoudingen in Kamer en kabinet af. Met een zelfverzekerde VVD en een felle, linkse oppositie.

VVD-leider en beoogd vice-premier Zalm verwacht de komende jaren in Den Haag massale demonstraties tegen maatregelen van het kabinet. ,,Mijn vermoeden is dat het Malieveld straks geen grasspriet meer over heeft.'' CDA-leider Balkenende verwacht enige ,,moeilijke momenten'', maar hoopt massale protesten te voorkomen. ,,We moeten opkomen voor de meest kwetsbaren in de samenleving'', zei hij gisteren in de Tweede Kamer, onder hoongelach van de aanstaande oppositie. Dit weekeinde zei Balkenende dat hij de komende acht jaar premier wil zijn.

SP-leider Marijnissen wil oppositieleider zijn. Hij verweet CDA, VVD en D66 gisteren in de Kamer dat het komende kabinet ,,onaanvaardbaar sociaal beleid'' gaat voeren. De SP zal daartegen ,,waar en met wie we maar kunnen'' het verzet organiseren, kondigde hij aan. PvdA-leider Bos hield het er op dat CDA, VVD en D66 een ,,hoofdpijnenakkoord'' hebben gesloten, dat ,,meedogenloos en zonder commpassie'' is. Maar forse bezuinigingen zijn nodig, erkende Bos ook: ,,Niemand kan hier mooi weer spelen.'' Zijn grootste zorg: ,,Levert ook iedereen naar draagkracht in?''

De Tweede Kamer debatteerde gisteren over het vorige week gesloten regeerakoord tussen CDA, VVD en D66. Tot wijzigingen leidde dat niet volgens sommigen deelnemers (Zalm, Marijnissen, SGP-voorman Van der Vlies) was het een zinloos debat, dat beter had kunnen worden uitgesteld tot na de regeringsverklaring van het nieuwe kabinet, dat de komende week wordt samengesteld onder leiding van de gisteren benoemde formateur Balkenende.

Maar het Kamerdebat gisteren maakte wel duidelijk tot welke nieuwe onderlinge verhoudingen tussen de partijen het regeerakkoord leidt. Er werd gisteren een dubbele strijd in de Kamer uitgevochten. Voor Balkenende, Zalm en D66-leider Dittrich ging het erom te laten zien hoezeer het `hoofdlijnenakkoord' voor het komende kabinet hun stempel draagt. PvdA, SP en GroenLinks streden om de titel `oppositieleider', met LPF en ChristenUnie op de flanken.

Eerst de zijde van de coalitie. Daar spreidde vooral VVD-leider Zalm louter tevredenheidheid ten toon, meer nog dan vorig jaar bij het regeerakkoord van Balkenende I. Toen had Zalm, net nieuw als politiek leider, nog reserves bij de destijds hooggespannen verwachtingen over `nieuwe politiek' in het regeerakkoord van de zijde van CDA en LPF. Nu ging het daar nauwelijks over. Door de verslechterde economische situatie en de oplopende tekorten op de begroting ligt het accent in Balkenende II op omvangrijke bezuinigingen. Daardoor `geholpen' heeft juist de VVD veel van de eigen programmapunten kunnen realiseren nieuwe maatregelen zoals een eigen risico voor ziekenfondspatiënten, bezuiningen op de WW, een sollicatieplicht voor bijstandsmoeders en herkeuringen in de WAO. Het eerdere dreigement van Zalm dat hij de CDA-onderhandelaars zou `uitkleden' na een mislukking van de formatie tussen CDA en PvdA, behoefde de afgelopen weken geen herhaling.

Zalm had gisteren dan ook geen moeite alle maatregelen te verdedigen. De verwachting van het volle Malieveld ging vergezeld van een pleidooi voor een ,,langetermijnvisie: durven iets te doen in de wetenschap dat we daar later de vruchten kunnen plukken''. Zalm leek zich vooral bezig voor te bereiden op zijn rol in het komende kabinet als vice-premier en streng minister van Financiën hoopt hij `sterke man' in de nabijheid van premier Balkenende te worden.

Moeilijker liggen de sociale maatregelen uit het regeerakkoord voor CDA-leider Balkenende en D66-leider Dittrich. Gisteren verdedigden zij beiden de noodzaak van stevige bezuinigingen, maar brachten ook onder druk van kritiek al hun eerste `komma-maar' in op het net gesloten regeerakkoord. Zij hielden vast aan het met name in de CDA-achterban fel bekritiseerde voornemen om huidige WAO'ers onder de 45 jaar te laten herkeuren volgens nieuwe, verscherpte criteria. Maar zij gingen niet voorbij aan de kritiek dat WAO'ers die tot werken geschikt worden bevonden, in de bijstand terecht kunnen komen. Daarvoor moet een oplossing komen, vinden zij.

Dat gaf Zalm weer de gelegenheid CDA en D66 nog even onder druk te houden. Afspraken in het regeerakkoord, waarschuwde hij, vallen niet onder wens van de coalitiegenoten elkaar in de Kamer af en toe `dualistisch' vrij te laten.

Balkenende presenteerde het regeerakkoord gisteren als een voortzetting in de geest van zijn eerste kabinet. Hij wees op ,,lessen'' die geleerd waren bij thema's als integratie en veiligheid (,,niet alles kan'') tot het streven naar minder bureaucratie en meer eigen verantwoordelijkheden voor burgers. ,,Het `loslaten' komt meer en meer naar voren'', aldus Balkenende. De opdrachten waar zijn tweede kabinet voor staat, gaan wat hem betreft over ,,de geloofwaardigheid van de politiek''.

In de oppositie wordt het CDA meer en meer afgeschilderd als een `rechtse' partij. D66 is ,,er ingestonken met rechts beleid'', zei GroenLinks-leider Halsema die verder vooral D66 aanviel op achterblijvende milieu-investeringen en sociaal beleid. Bos richtte zijn pijlen vooral op het CDA. ,,Ik geef Balkenende alsnog gelijk; wij hebben inderdaad een verschil in maatschappijvisie'', aldus Bos.

Maar de felste en meest fundamenteel-ideologische oppositie kwam van SP-leider Marijnissen, die de toon van het `verzet' zette met zware verwijten aan met name het adres van CDA. Zo verweet Marijnissen Balkenende ,,een bitter mensbeeld'' te hebben, wegens de volgens hem gewekte suggestie dat ,,mensen aan het werk moeten worden gejaagd, omdat ze anders profiteurs zouden zijn''. Balkenende ,,holt onze beschaving uit'', zei Marijnissen. Zijn tweede kabinet past in de traditie van Lubbers III en de twee paarse coalities, volgens de SP. De overheid is daarin `sluitsteen' van de samenleving, terwijl de SP haar liever ziet als ,,fundament''. Het te voorspellen gevolg volgens Marijnissen: ,,verdere vervreemding tussen burgers en bestuur en onherroepelijk verzet onder de bevolking''.

Het zijn termen die PvdA-leider Bos een gematigde sociaal-liberaal maken. Terugkerend beeld was gisteren hoe Bos draalde rond de interruptiemicrofoon terwijl Marijnissen en Halsema van leer trokken tegen Balkenende en Dittrich. Achter Bos stonden de gezichten van diens partijgenoten gespannen. Bos verwees zo af ten toe naar de afspraken die hij namens de PvdA zelf met het CDA had gemaakt in de mislukte formatie of had willen maken. Bos keek er erg zuur bij, kreeg hij van onder anderen D66-leider Dittrich te horen. En zodra Bos uithaalde, zei deze: ,,U staat hier met schone, maar ook lege handen.''