Nederland zweet in finale EU-grondwet

Nog een maand, dan moet er een blauwdruk liggen voor de eerste Europese grondwet, op te stellen door de Europese Conventie. Het eindspel is begonnen. Wat is de `harde kern' van de Nederlandse opstelling?

Not amused is mild uitgedrukt voor de stemming op Buitenlandse Zaken na de ministerraad van vrijdag 21 maart. Beide bewindslieden hadden verstek moeten laten gaan. Minister Jaap de Hoop Scheffer omdat de net begonnen Amerikaans-Britse oorlog in Irak al zijn aandacht opeiste. En staatssecretaris Atzo Nicolaï kon niet omdat hij met Hare Majesteit op staatsbezoek was in Brazilië. Uitgerekend op dat moment hield minister Piet-Hein Donner van Justitie een krachtig pleidooi voor een status-quo in Europa op het terrein van politie en justitie. En hij vond gehoor.

Een overval was het nog net niet. Op Buitenlandse Zaken wisten ze dat Donner zat te broeden. Maar ,,dat het zó defensief zou uitpakken kwam toch als onaangename verrassing'', zegt een betrokkene. Nederland was nooit enthousiast voor verdere harmonisering van het politie- en justitiebeleid van de EU-landen, maar uitgesloten werd het nimmer. Donner gooide de deur dicht. `Nauwere samenwerking prima, verdere integratie ho maar', luidde zijn nieuwe motto. Of dat nog even kon worden ingebracht bij de Europese Conventie.

De controverse illustreert de wrijving tussen Buitenlandse Zaken en Justitie als het over `Europa' gaat. Ook met andere ministeries (Financiën, VROM) kwamen tijdens de Conventie geschilpunten aan de oppervlakte, over de Europese begroting bijvoorbeeld, of over de macht van de Brusselse instellingen. Maar op geen enkel terrein liepen de meningsverschillen zo hoog op als op dat van justitie, zo blijkt uit een rondgang langs deelnemers aan het interdepartementale `Conventie-overleg'.

In de Conventie sleutelen sinds begin vorig jaar 105 politici (parlementariërs en vertegenwoordigers van regeringen van huidige en kandidaat-EU-landen) aan een eerste Europese grondwet. Deadline is 20 juni. Dan verwachten de EU-regeringsleiders, bijeen in het Griekse Thessaloniki, een blauwdruk, waarover zij zelf beslissen – vermoedelijk volgend jaar.

Doel is de Europese Unie bestuurbaar te houden, ook na de uitbreiding met tien nieuwe lidstaten in mei volgend jaar. Dat vergt een ingrijpende renovatie van het Europese huis, inclusief de inrichting. Daarover is iedereen het eens. Maar de manier waarop is omstreden. Zó omstreden, dat twee eerdere pogingen (in 1997 en in 2000) deels mislukten. De nieuwe poging is door het Europese schisma over de oorlog in Irak ook een testcase geworden voor handelingsbekwaamheid: als het dit keer weer niet lukt, is de crisis compleet.

Donner was rijkelijk laat met zijn interventie, die uiteindelijk begin mei als ,,discussiestuk'' bij de Conventie belandde. Maar ,,niet te laat'', zoals de minister zelf meende, want het eindspel moest nog beginnen. De afgelopen maanden zijn ruim 2.500 amendementen ingediend op de kleine honderd concept-artikelen voor een grondwet die het presidium heeft opgesteld. Ze gaan over beginselen, doelen, bevoegdheden, instellingen en werkwijze. [Vervolg CONVENTIE: pagina 3]

CONVENTIE

Nederland in Europa: terughoudend en assertief

[Vervolg van pagina 1] Waar staat Nederland in het eindspel van de Europese Conventie? In het voor- en middenspel duwde de politieke turbulentie de regering eerst van centrum-links naar centrum-rechts, daarna neigde ze terug naar centrum-links, om tenslotte toch weer uit te komen bij centrum-rechts. Dat had volgens Conventielid en tevens Tweede-Kamerlid Frans Timmermans (PvdA) haar weerslag op de Conventie. ,,Nederland zwalkt'', oordeelde hij vorige maand, kort nadat de ambities van zijn partij om terug te keren in het kabinet, waren gesneefd.

Nogal wiedes dat de regeringsvertegenwoordiger in de Conventie, Gijs de Vries (VVD), daar anders over denkt. Tot de belangrijke punten die mede dankzij Nederlandse inzet lijken binnengehaald, rekent hij meerderheidsbesluitvorming op het terrein van asiel en immigratie (vereist nu unanimiteit), openbaarheid van de beraadslagingen over EU-wetgeving in de Raad van Ministers (is nu achter gesloten deuren), toetsingrecht voor nationale parlementen over wat `Brussel' doet (is er nu niet), en verkiezing van de voorzitter van de Europese Commissie door het Europees Parlement (is nu benoeming door de regeringsleiders).

Aan de hand van amendementen die De Vries heeft ingediend, valt de Nederlandse positie in het eindspel nauwkeuriger te bepalen. Neem bijvoorbeeld het al genoemde politie- en justitiebeleid. Op vrijwel alle onderdelen waar het presidium voorstelt over te stappen op meerderheidsbesluitvorming (in de Raad van EU-Ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken), wil Nederland vasthouden aan besluitvorming bij unanimiteit. In de perceptie van Buitenlandse Zaken is dat ,,in feite een stap terug''.

Deze opstelling is in het licht van het door Donner bepleite moratorium op verdere harmonisering niet onlogisch. Maar zij betekent bij voorbeeld wel, dat Europa een uniforme omschrijving van strafwaardige gedragingen, of een gemeenschappelijke formulering van minimale maximumstraffen – twee zaken waar Nederland tot voor kort voor openstond – voorlopig kan vergeten. Want, zo bevestigde Donner, het betreft hier ,,inderdaad een hard punt''.

Of neem, ander ijkpunt voor de Nederlandse positie, de procedure rond de Europese begroting. Onderdeel daarvan zijn de `financiële perspectieven' (een soort meerjarenplanning) die telkens voor zes jaar worden vastgesteld door de Raad van Ministers (van Financiën), waarvoor unanimiteit vereist is. Ze maken geen deel uit van het huidige EU-Verdrag.

Het presidium van de Conventie wil de `financiële perspectieven' opnemen in het nieuwe verdrag (grondwet). Daar is vrijwel iedereen, ook Nederland, het mee eens. Maar het presidium wil ook dat ze voortaan met (gekwalificeerde) meerderheid worden vastgesteld. En daar is Nederland, Financiën voorop, mordicus tegen.

,,We dragen het communautaire Europa een warm hart toe, maar er zijn grenzen. Hier heb je er één'', heet het op Financiën. Ze zien hun minister na een Eurotop al thuiskomen met de boodschap: `We hebben tegengestemd, maar we moeten toch betalen, omdat we zijn overstemd'. Niet te verkopen.

Of neem ten slotte, als derde graadmeter voor de Nederlandse opstelling, de hervorming van de EU-instellingen, in het bijzonder de Europese Raad (van regeringsleiders; het hoogste beleidsbepalende EU-orgaan). Het presidium van de Conventie stelt voor het voorzitterschap van deze Raad niet meer halfjaarlijks te laten rouleren tussen alle lidstaten, maar voor minimaal 2,5 jaar een vaste voorzitter te kiezen. Het heeft de steun van alle grote landen.

Samen met België en Luxemburg mobiliseerde Nederland kleine(re) EU-landen en kandidaat-EU-landen tegen dit plan, dat staatssecretaris Nicolaï kwalificeerde als ,,een dreigende machtsgreep van de grote landen''. Oud-premier Wim Kok sloeg het met verbazing gade. Moet Nederland zich daar nu zo druk over maken en zo de toorn van de grote landen riskeren, vroeg hij zich publiekelijk af.

Vijftien landen betuigden hun adhesie, wat het aantal tegenstanders op achttien brengt (negen huidige plus negen nieuwe EU-landen). Ze willen vasthouden aan het bestaande roulerende voorzitterschap. ,,De kwestie is dermate wezenlijk, dat we niet anders kunnen'', aldus Nicolaï. Niettemin wijzen de laatste tekenen erop dat de Benelux toch bereid is een vaste EU-voorzitter te aanvaarden, mits deze een `lichte' functie krijgt.

Deze drie `harde standpunten' markeren de Nederlandse positie in het eindspel van de Conventie. Wat er van overblijft moet de komende weken blijken, maar de ingediende amendementen versterken de indruk dat Nederland zich onder `Balkenende 1' zowel terughoudender als assertiever is gaan opstellen jegens Europa.

Terughoudender waar het gaat om verdere integratie, assertiever wat betreft verondersteld nationaal belang. Deze trend viel eind vorig jaar al te bespeuren tijdens de slotonderhandelingen over de uitbreiding van de EU. Zij lijkt zich onder druk van de Conventie steviger in de Nederlandse opstelling te hebben genesteld.

De Universiteit Leiden/Campus Den Haag en NRC Handelsblad organiseren donderdag een nieuwscollege over Nederland en de Europese Conventie. Plaats: Lange Houtstraat 5, Den Haag. Aanvang: 17.00 uur. Toegang: vrij.