Vier eeuwen Hollandse kusten verbeeld

Jolig strandleven heet een omstreeks 1925 bij Kluitman te Alkmaar gepubliceerd kinderboek van Chr. van Abcoude. Aan het omslag af te lezen, bleef de strandjolijt alleszins beschaafd: drie kinderen van een jaar of tien staan blootsvoets maar verder volledig aangekleed in de branding te sjorren aan een goeiig meespelende man met pijp. De man draagt een wit pak en heeft een kapiteinspet op. Op het strand in de achtergrond gaat het er ook heel keurig aan toe: dames in enkellange rokken lopen er rond met zonnehoeden en parasols. Andere vrouwen rusten uit in rieten strandstoelen.

Dit tafereel ligt, in een vitrine in de tentoonstelling over Hollandse kustgezichten in het Stedelijk Museum Alkmaar, pal naast een paar zeventiende-eeuwse tekeningen. Hoe wonderlijk de combinatie van een twintigste-eeuws kinderboekomslag en werken van Jan van Goyen en Herman Saftleven ook mag overkomen, toch illustreert het aardig dat er zo'n driekwart eeuw geleden zoveel nog niet veranderd was ten opzichte van de recreatiecultuur van de zeventiende eeuw. Alleen lieten voorname badgasten zich toen per koets helemaal tot in zee rijden om van daaruit, preuts gekleed, te water te gaan.

Een ander, veel uitzonderlijker beeld van zeventiende-eeuwse vrijetijdsbesteding in het Hollandse kustlandschap, geeft een schilderij van de Alkmaarse meester Nicolaes Jacobsz. van der Heck. Diens Officieren van de Oude schutterij in een landschap (1613) toont de schutters niet in functie, maar tijdens een personeelsuitstapje in de duinen bij het nabijgelegen Bergen. De officieren zijn niet gekleed in hun beroepskleding en ogenschijnlijk informeel geplaatst bij een uitspanning, maar intussen blijven het natuurlijk zorgvuldig geportretteerde, voorname heren gestoken in veel te dure kledij voor zo'n dagje in het duin.

De expositie in Alkmaar wil, aan de hand van schilderijen, tekeningen, prenten en foto's uit vier eeuwen, vooral laten zien hoe het gebruik van de kust van Kennemerland in de loop van de tijd is veranderd. Bezienswaardigheden als het dorp Egmond met zijn beroemde Abdij werden al in de zeventiende eeuw vaak afgebeeld in schilderijen en prenten. De visserij die er werd beoefend wordt getoond in een schilderij van de Alkmaarse schilder Pieter van Schaeyenburch, die een visstilleven prominent op de voorgrond plaatste van een klein gezicht op Egmond.

Kustgezichten waren in de achttiende eeuw minder in trek, maar in de negentiende eeuw herleefde het genre, bijvoorbeeld in een duinlandschap met Alkmaar op de achtergrond, onder een dreigende wolkenlucht door Bernard ten Berge. De confrontatie van dat schilderij heeft de organisatoren van de tentoonstelling ertoe gebracht ook het Gezicht op Egmond op een beschilderde tinnen koffiekan uit omstreeks 1860 eveneens aan Ten Berge toe te schrijven.

Maar van het daadwerkelijke gebruik van de Noord-Hollandse kust worden we pas echt iets wijzer omstreeks 1900. Vanaf het einde van de negentiende eeuw werden er in de duinen bijvoorbeeld `koloniehuizen' gebouwd waar stadskinderen in de zomer verbleven om aan te sterken. Foto's illustreren de monumentale panden en de wijze waarop de `bleekneusjes' er werden onthaald.

En van de – overigens nooit uitgevoerde – ontwerpen die het architectenbureau van H.P. Berlage maakte voor het zich uitbreidende dorp Bergen aan Zee, zijn de tekeningen te zien.

Bergen was een van de plaatsen aan de kust die in de loop van de twintigste eeuw kunstenaars aantrokken die zich in hun werk lieten inspireren door hun directe leefomgeving. Van Edgar Fernhout, die zich in 1955 vestigde in het Bergense atelier van zijn overleden moeder Charley Toorop, is er een mooi koel Duinlandschap uit 1956.

Bijna cynisch ten opzichte van de veelal idyllische kustgezichten in de veelzijdige maar daardoor ook wat onsamenhangende tentoonstelling is de impressie die Rob Komen in 1992 van het duin gaf. Tegen een wolkenlucht tekent zich een bordje af dat bezoekers verbiedt de duinen te betreden wegens verstuivingsgevaar door jonge aanplant. Het realistisch geschilderde verbodsbord is gedeukt en geroest, dus de jonge aanplant is allang volgroeid. Toch moeten we er wegblijven. Echt jolig is het standleven hier niet meer.

Tentoonstelling: Land in zicht; kunstenaars en de Hollandse kust. Stedelijk museum Alkmaar (Canadaplein 1, Alkmaar).

T/m 29 september. Inlichtingen 072-5110737 of www.stedelijkmuseumalkmaar.nl.