Lars von Trier verslikt zich in Brecht

In de dagelijks in Le Film Français verschijnende opiniepeiling onder bezoekers van het festival van Cannes, wordt Lars von Triers Dogville getipt als winnaar van de Gouden Palm. Gisteren, voor de eerste vertoning van de film, geloofde 12,5 procent van de ondervraagden dat Von Trier na Dancer in the Dark opnieuw zal toeslaan, terwijl 8,4 procent het op François Ozons Swimming Pool houdt. 7,7 Procent stemt voor het door niemand bekeken Mystic River van Clint Eastwood. Maar op de eerste dag van het festival vervulde Dogville nog voor 25,3 procent de favorietenrol.

Het is moeilijk te zeggen waar zulke verwachtingen op gebaseerd zijn: geruchten, naamsbekendheid, voorkennis, ervaringsinzichten of gewoon napraten wat anderen denken. In ieder geval had Lars von Trier bij voorbaat een last op zijn schouder. In de langste film van de competitie (drie uur) met de grootste ster (Nicole Kidman) in de hoofdrol neemt de Deense provocateur Von Trier in ieder geval weer met enthousiasme de rol van het ondeugendste kind op zich. Tijdens de persconferentie legt hij uit dat het idee van de Amerikaanse trilogie U, S en A (Dogville heeft als ondertitel U) is ontstaan in Cannes, toen Amerikaanse journalisten de regisseur verweten nooit in Amerika te zijn geweest. Von Trier: ,,Zoiets prikkelt me om door te gaan op dezelfde weg. Ik denk niet dat de scenarioschrijvers van Casablanca ooit in Marokko zijn geweest. En wij worden dan nog de hele dag in de krant en op de televisie overspoeld met informatie over Amerika, waar je best een film op kunt baseren.''

Het grote voorbeeld van Dogville moet Bertolt Brecht geweest zijn, die ook de klassentegenstellingen in de Verenigde Staten beschreef vanuit Oost-Berlijn. De theateropvattingen van Brecht, waarmee Von Trier zegt als kind te zijn opgegroeid, willen dat de toeschouwer zich steeds realiseert dat hij naar theater kijkt, en niet naar de werkelijkheid. Von Triers leerstuk in negen hoofdstukken en een proloog is opgenomen in een lege Zweedse filmstudio zonder decors. Alleen op de vloer zijn met krijt de contouren van de huizen van Dogville getekend, een dorpje in de Rocky Mountains. Als een acteur een huis bezoekt, klopt hij aan in de lucht en horen we het bijbehorende geluid. De camera's cirkelen rond de acteurs in de trant van Von Triers DOGMA95-manifest, en de kijker moet niet alleen zelf de film construeren, maar wordt ook een beetje zeeziek van het gedraai, het geschmier en de kromme, plechtige dialogen.

Von Trier verslikt zich in Brecht, ook omdat hij niet begrijpt dat theatrale vervreemding slecht werkt in film, waar alles wat je ziet voor echt wordt versleten. Ook al werkt Von Trier met voortreffelijke acteurs die hun eigen filmische charisma inbrengen (behalve Kidman onder meer Lauren Bacall, Ben Gazzara, James Caan, Philip Baker Hall), het blijft een onmogelijke opgave om te geloven in deze geconstrueerde werkelijkheid.

Het scenario werkt niet mee: de parabel wil dat Amerika in de depressiejaren bevolkt werd door goede mensen, vaak van oorsprong arme immigranten, die in slechte mensen veranderen zodra ze macht krijgen over anderen. De voor gangsters voortvluchtige Grace (Kidman) mag in Dogville onderduiken, zo wordt op een democratische dorpsvergadering besloten, in ruil voor haar arbeid. Maar de prijs gaat omhoog wanneer ook de politie haar komt zoeken. Wanneer ze die niet kan betalen, wordt ze gedwongen met een ketting om haar nek rond te lopen die verbonden is aan een ijzeren rad, zodat ze het dorp niet meer verlaten kan. 's Nachts komen alle mannen van het dorp hun beloning in natura opeisen. Von Trier vernedert na Emily Watson en Björk opnieuw een vrouwelijke ster, maar dit slachtoffer neemt wraak, in een gestileerde eruptie van geweld. Het is een kleine koerswijziging in Von Triers oeuvre, deze op Brechts Seeräuber Jenny geïnspireerde heldin, die we in nog twee films te zien zullen krijgen. Of er ook een publiek zal zijn voor deze anti-cinema, die na een half uur onverdraaglijk is geworden, en na twee uur doet snakken naar het einde, dat is de vraag. We wachten de enquêtes met spanning af.