Disney

De Achterpagina brengt Lelijk Nederland in kaart. Vandaag de Mevlana moskee in Rotterdam, islam-architectuur die afkomstig lijkt uit de Disney-studio's.

De immigratie van moslims heeft de Nederlandse architectuur nog weinig moois gebracht. De tijd dat moslims gingen bidden in oude tapijthallen is al lang voorbij, maar de tientallen moskeeën die ze in Nederland hebben laten bouwen, zijn bijna allemaal bijdragen aan lelijk Nederland.

De meeste nieuwgebouwde Nederlandse islamitische gebedshuizen zijn verre echo's van de traditionele moskeeën in de islamitische landen. Vaak zijn ze bijvoorbeeld voorzien van een koepel en een minaret, en bijna altijd zijn ze grof uitgevoerd in goedkope materialen. De rijke details die de oude islamitische architectuur zo indrukwekkend maken, zijn in de Nederlandse moskeeën versimpeld of ontbreken zelfs. Zo zijn de Nederlandse moskeeën vergelijkbaar met de `jaren-dertighuizen' die de laatste jaren overal in Nederland zijn opgedoken: het zijn bleke imitaties van de oorspronkelijke voorbeelden, meer niet.

Dat de Nederlandse islamieten zo hechten aan nieuw-traditionele moskeeen komt niet doordat de regels voor de bouw van moskeeën zo streng zijn. Een van de muren van de moskee moet recht op de richting van Mekka staan. Deze muur moet een nis hebben, de mihrab, die herinnert aan de profeet Mohammed en tegelijk de gebedsrichting aangeeft. Daarnaast heeft een moskee een minaret, vanwaar de gelovigen worden opgeroepen tot gebed. Ook hebben moskeeën een minbar, een preekstoel, vanwaar de imam bijvoorbeeld kan uitleggen dat de ongelovigen zullen branden in een vuur dat 70 tot 73 keer zo heet is als dat van een normaal gasfornuis. En veel moskeeën beschikken over wasruimten voor rituele wassingen. Veel verder gaan de bouwregels niet. De islamitische architectuurgeschiedenis zit dan ook vol vreemde wendingen. Zo werd de Aya Sofia, de christelijke hoofdkerk in Constantinopel uit 537, hét model voor de koepelmoskeeën in het Ottomaanse Rijk, nadat de Byzantijnse hoofdstad in 1453 was veroverd door de Turken.

Hoewel de bouw van een moskee veel ruimte laat voor inventiviteit en eigen interpretaties van de architect, maken de Nederlandse moskeeënbouwers hier geen gebruik van. De eerste Nederlandse moskee die zich kan meten met de twee oude synagogen aan het Mr. Visserplein in Amsterdam – allebei originele, schitterende bewerkingen van Nederlandse bouwkunst – moet nog worden gebouwd. Ook de mooiste en grootste moskee van Nederland, de Mevlana moskee aan de Essenburgsingel, nu Mevlanaplein in Rotterdam, haalt het niet bij de Amsterdamse synagogen. De in 2001 voltooide Mevlana moskee voor Turkse islamieten is ontworpen door een Nederlandse architect, Bert Toorman, maar ook hij koos voor een traditioneel Ottomaans ontwerp, dat heel in de verte doet denken aan de Aya Sofia.

Drie verdiepingen telt de Mevlana moskee. Het interieur is opvallend sober. Op de begane grond zijn ontmoetingsruimten, vergaderzaaltjes en wasruimten, op de eerste verdieping bevindt zich onder de grote koepel de gebedsruimte voor de mannen. De gebedsruimte voor de vrouwen is een etage hoger. De muren van de gebedsruimten zijn betegeld met tegels uit Turkije, de vloer is bedekt met dikke vloerbedekking en de koepel is beschilderd met voornamelijk blauwe motieven op een witte achtergrond.

Het exterieur is des te bonter. Van de bakstenen Rotterdamse omgeving trekt de Mevlana moskee zich niets aan. Nu is hier eerlijk gezegd ook weinig reden toe, want de moskee staat op een zielig terrein bij een sportveld, tussen het spoor en uitvalswegen. De muren zijn lichtgeel gepleisterd, de bogen zijn roze, de tegeltjes in de zuilengang zijn diepblauw, de dakranden zijn lichtgroen en de granito zuilen zijn oranje-bruin. Erger nog dan deze taartkleuren is de grofheid van de verschillende onderdelen: de zuilen zijn lompe kolommen, de dakranden zijn bijzonder dik en voorzien van grote, geprefabriceerde ornamenten, de twee 42 meter hoge minaretten zijn rechttoe rechtaan en vooral aan de gevel langs het naburige sportveld zit kraak noch smaak.

Met Nederland heeft de Mevlana moskee niets te maken. Maar des te meer met Disney: het is alsof dit vermaaksbedrijf uit het land van de grote Satan een van zijn slechtste postmoderne architecten aan het werk heeft gezet. Een architect die na een uurtje Istanbulse ansichtkaarten kijken de moskee in een dag heeft ontworpen. Dit maakt de Mevlana moskee uiteindelijk wel weer grappig: hier is geen sprake van Jihad vs McDonald's maar van Disney meets Islam.