`Zelfverdediging met vuurwapen is onzin'

Nederlandse burgers heb- ben veel minder wapens dan Amerikanen. Volgens criminologe Marshall-Haen zal dat zo blijven. `Vuurwapens passen niet in onze cultuur.'

Als een college van professor Ineke Marshall-Haen een beetje saai dreigt te worden, heeft ze steevast twee onderwerpen om de stemming er weer in te krijgen. De doodstraf en het bezit van vuurwapens. ,,Dan wordt iedereen wakker'', zegt ze. Ze weet ook wel waarom. ,,Ik vroeg kortgeleden hoeveel van mijn studenten thuis een vuurwapen hadden liggen. Dat bleek 75 procent te zijn.''

Marshall-Haen (53) studeerde sociologie in haar geboortestad Tilburg en vertrok in 1973 naar de Verenigde Staten om verder te studeren in Williamsburg, Virginia. Sinds 1980 is ze verbonden aan de vakgroep criminologie van de University of Nebraska in haar huidige woonplaats Omaha, een forse provinciestad met ongeveer 350.000 inwoners in de ,,middle of nowhere'', zoals ze zelf zegt.

Amerikanen houden van wapens. Ongeveer de helft van de huishoudens beschikt over één of meer exemplaren. Voor de jacht, voor de verzameling, om overvallers af te schrikken, om zich te kunnen verdedigen, en gewoon omdat het bezit van een wapen als een geboorterecht wordt gezien. Of het land er dankzij die 200 miljoen vuurwapens veiliger door is geworden is een tweede, zegt Marshall-Haen. Zelf heeft ze er geen. Bij haar ex-man, afkomstig uit een welvarende blanke boerenfamilie uit Ohio, trof ze ooit een geweer aan in de klerenkast. ,,Ik schrok ervan'', zegt ze. Net zoals van het geladen pistool in het nachtkastje van haar schoonmoeder.

Een veel gebruikt argument om het bezit van een vuurwapen te rechtvaardigen, en dan niet alleen in Amerika, is volgens Marshall-Haen de mogelijkheid om je te kunnen verdedigen bij een inbraak of een overval. Maar in de praktijk blijkt dat argument onhoudbaar. Sterker, zo zegt de criminologe, ,,het is zelfs grote onzin.'' Uit slachtofferonderzoeken blijft volgens haar altijd dat slechts één of twee procent van de mensen tijd genoeg had om een vuurwapen te pakken. ,,Je zou je pistool constant in je zak moeten hebben en 's nachts onder je kussen. Dan nog zijn de meesten te laat.''

Bestaat er een verband tussen vrije wapenwetgeving en criminaliteit?

,,Dat lijkt voor de hand te liggen, maar het is nauwelijks aan te tonen. Amerika heeft weinig beperkende wapenwetten en veel criminaliteit. Landen als Groot-Brittannië en Nederland hebben strenge wapenwetten en veel minder criminaliteit, dus het lijkt zo klaar als een klontje. Maar er zijn tal van tegenvoorbeelden te vinden, zoals Zwitserland. Daar zijn de wapenwetten tamelijk vrij en bewaren reservisten hun wapens thuis, maar er is weinig criminaliteit. In landen als Mexico en Jamaica, met zeer strenge wapenwetten, zie je wel hele hoge criminaliteitscijfers.''

Maar waar geen wapens zijn, worden ook geen mensen doodgeschoten.

,,Dat klopt, dat verband tussen de beschikbaarheid van wapens en dodelijke incidenten bestaat wel. Het is schokkend als je naar de Amerikaanse statistieken kijkt. Per jaar komen er 38.000 mensen om door kogels. Tienduizend van hen worden vermoord. Bijna de helft, 18.000, zijn zelfmoorden. Zelfmoord plegen met een vuurwapen dat in de kast ligt is veel gemakkelijker dan pillen slikken of voor de trein springen. Er is geen voorbereidingstijd nodig. Met een vuurwapen gaat het snel, pijnloos, maar vaak ook impulsief. Er zouden minder zelfmoorden worden gepleegd, als er minder vuurwapens in omloop waren.

Een ander bijverschijnsel van vuurwapens is het aantal ongelukken. Daardoor vallen net zoveel doden als door moord met een vuurwapen. Wie zichzelf wil beschermen, moet het vuurwapen niet ongeladen op zolder leggen. En dus zijn ze meestal geladen en liggen ze vaak op een plek waar spelende kinderen erbij kunnen. Ook blijken wapens gevaarlijk te zijn voor vrouwen. De meeste vrouwen die om het leven komen bij huiselijk geweld, worden gedood met het wapen dat al in huis aanwezig is.''

Gelooft u in het bestaan van een geweldscultuur?

,,Ja, Amerika heeft van oudsher een cultuur waarin geweld normaal is en zelfs verheerlijkt wordt, zoals in veel films. Dat komt waarschijnlijk voort uit de frontier-traditie. De blanke kolonisten baanden zich vechtend een weg naar het westen. De Amerikanen waren op zichzelf aangewezen, ze gingen niet uit van bescherming door de staat. Nog steeds niet trouwens. Er heerst een gevoel dat het individu het recht heeft om voor zichzelf op te komen.

Veel mensen hebben verder een bepaalde fascinatie voor geweld. Het is spannend en als de `bad guy' wordt neergeschoten, is dat zijn verdiende loon. Er bestaan bovendien in Amerika structurele oorzaken die het geweld aanwakkeren, zoals de grote economische ongelijkheid, de discriminatie, de feitelijke segregatie van de onderklasse in de getto's. Die factoren spelen nauwelijks in West-Europa, omdat de maatschappij er socialer is. Men zorgt beter voor elkaar.''

Toch wordt in Nederland de laatste jaren altijd gesproken over toenemende onveiligheidsgevoelens.

,,Hoe minder vertrouwen mensen hebben in politie en justitie, des te meer zijn ze geneigd te zeggen: ik verdedig mezelf wel. Maar in Nederland is de situatie veel gunstiger dan in Amerika. Vuurwapens zijn nog heel ongewoon in Nederland, ze zijn geen onderdeel van de cultuur. Wapens worden geassocieerd met het criminele circuit en volgens recente onderzoeken ook met bepaalde minderheidsgroeperingen en kampbewoners. Daar zou de overheid hard moeten ingrijpen. Maar je moet het wapenprobleem wel in perspectief zien. Volgens internationaal onderzoek heeft 1,6 procent van de Nederlandse huishoudens een vuurwapen, in België 11 procent, in Frankrijk 15 procent, in Finland 24 procent.''

Door de opening van de grenzen en de ruime beschikbaarheid van wapens in Oost-Europa is het in Nederland gemakkelijker om aan een wapen te komen.

,,Nederland kan niet zoveel doen tegen het aanbod van wapens, behalve in Europees verband. Je kunt wel wat doen aan de vraagkant – ervoor zorgen dat burgers niet het gevoel krijgen dat ze een wapen moeten kopen. Je moet de burger duidelijk maken dat het feitelijke gevaar om door een kogel te worden geraakt heel erg klein is. En met een strenge wetgeving kan Jan Modaal niet zomaar een wapen kopen. Dan moet hij naar België, of naar Oost-Europa, of hij moet het criminele circuit in.

Voor gewone burgers is dat een veel te grote stap. Mensen die echt een wapen willen hebben, zoals criminelen, vinden hun weg wel. Maar uit recente onderzoeken blijkt niet dat er de laatste jaren een duidelijke toename is van het vuurwapengeweld in Nederland. Misschien zie je meer openlijk gebruik van wapens, zoals bij de afrekeningen in Amsterdam. In vergelijking met andere landen, ook in Europa, is Nederland veilig.''

De mensen worden ook steeds mondiger. Met een wapen op zak durven sommigen misschien de metro weer in.

,,Zo'n ontwikkeling moet je in Nederland zien te voorkomen. Ik kan mij niet voorstellen dat mijn zus in Waalre met een wapen over straat gaat. De overheid moet ervoor zorgen dat het veiligheidsgevoel verbetert. Overigens gaan Amerikanen met een wapen ook niet naar plekken die als onveilig bekendstaan. Die mijden ze gewoon. Dat gebeurt hier ook.''

Maar die onveilige plekken komen volgens burgers steeds dichterbij, zoals in het buurtwinkeltje dat voor de vijftiende keer wordt overvallen.

,,Dan moet je als overheid proberen duidelijk te maken dat de kans dat je als burger als winnaar uit de strijd komt in een vuurvecht, heel erg klein is. Ik zou gericht actie voeren op mensen die zichzelf willen beschermen met een wapen. Je moet vertellen dat het niet mag, dat het niet kan en dat er hoge straffen op staan. Uit oogpunt van het openbaar belang wil je niet dat allerlei mensen zich gaan bewapenen. Er zijn allerlei technische middelen om winkels te beveiligen die niks met vuurwapens te maken hebben.''

De juwelier uit Tilburg die onlangs werd veroordeeld omdat hij een overvaller had gedood, verdedigde zijn handel ook. Gaat dat vaker gebeuren?

,,Ik schrok enorm van die zaak in Tilburg, maar ik zie het als een incident. In Amerika komt dit vaker voor, er leeft een heel sterk eigen-schuld-dikke-bult-gevoel. Ik vind dat een harde, ongeciviliseerde houding. Nederland is een veel menselijker samenleving. Maar blijkbaar verandert er toch iets. De overheid moet burgers beschermen tegen dat soort primaire gevoelens. Het gebruik van een wapen valt alleen goed te praten wanneer je zelf, of iemand anders, in onmiddellijk doodsgevaar verkeert. Het is voor een juwelier veel veiliger om niet te schieten. Nederland heeft niet het niveau van onveiligheid bereikt waarin dat soort bescherming nodig is.''

Veel jongeren willen tegenwoordig graag een wapen hebben. Waarom?

,,Voor veel jongeren is het gewoon stoerdoenerij. Ze willen anderen intimideren. In Amerika moet je in sommige binnensteden een wapen hebben om te laten zien dat je niet bang bent. Dat geldt vooral voor de minderheden, de zwarten en de latino's in de gevaarlijkste getto's. Sinds kort richt de aandacht van criminologen zich op jongeren die op jeugdige leeftijd klasgenootjes hebben gepest. Van die groep blijkt een aanzienlijk deel later een wapen te bezitten. Daar moet dus al op jonge leeftijd op worden ge-

anticipeerd.''

Vaak komen Amerikaanse trends enkele jaren later naar Europa. Verwacht u dat ook met wapengebruik door jongeren, zoals op scholen?

,,Amerika is heel anders, helemaal gedomineerd door economische belangen. Amerika heeft een geweldscultuur, Europa niet. Van de andere kant is er ook sprake van globalisering – men kijkt van elkaar af. De schietpartij op de Duitse school bewees dat vorig jaar. Sommige jongeren nemen een voorbeeld aan CNN, aan Hollywoodfilms, aan gewelddadige tv-programma's. De hele wereld kijkt mee als ergens een schietincident heeft plaatsgehad. Amerika heeft helaas ook op dit gebied een voorbeeldfunctie.''

Is er in Amerika veel veranderd sinds die schietpartijen?

,,Ondanks de discussies is de gewone burger hier niet anders gaan denken over het recht op wapenbezit. Wapens hebben in de Verenigde Staten niet per definitie met criminaliteit te maken. Je stalt ze uit in de hal of woonkamer. De Amerikaanse scholen zijn wel veranderd. Ook in Omaha hebben ze tegenwoordig metaaldetectoren en politieagenten. Zero tolerance-beleid. Dat gaat heel ver, op het ridicule af. Laatst werd een meisje van zeven jaar oud van school gestuurd, omdat ze een schaartje bij zich had. Maar ondanks al die schietincidenten vallen er de laatste jaren niet meer dodelijke slachtoffers op scholen dan vroeger. Helaas lopen er overal gekken of fanatiekelingen rond, je kunt dit soort uitwassen nooit uitsluiten, ook niet in Nederland.''