Grote Überdecker

Iemand stuurde me een statistiekje uit een wetenschappelijk rapport over ongelukken bij sportbeoefening. Skiën stond bovenaan met de meeste ongelukken, maar schaken stond ook wonderbaarlijk hoog, nog boven voetbal.

Kon dat waar zijn? Er zijn vrij veel schakers aan het bord door een beroerte of hartverlamming gestorven, alleen onder de Nederlandse schakers ken ik er al drie, maar kan je dat een ongeval door sportbeoefening noemen? Toen viel me op dat het schaatsen ontbrak in het lijstje van gevaarlijke sporten en dat er met de laatste letters van het woord schaken een beetje geknoeid was. Daar had eerst schaatsen gestaan en toen was er wat weggekrast en met zeer zorgvuldige hand waren er drie letters bijgeplakt.

Mijn informant houdt van dit soort grappen. Hij logeerde eens in een huis waarvan de bewoners met vakantie waren en zag toen dat er in de badkamer rollen papier aan de muur waren geplakt waarop met streepjes de lengte van de kinderen door de jaren heen was aangegeven, zodat je kon zien hoeveel ze gegroeid waren in een bepaalde periode.

Als bekwaam knutselaar zorgde hij dat de streepjes, zonder dat zijn ingrijpen opgemerkt kon worden, een paar centimeter hoger kwamen te staan. Hij vertrok uit het huis en stelde zich de ontsteltenis van het gezin voor als ze na thuiskomst zouden merken dat de kinderen in de vakantie een paar centimeter gekrompen waren.

Maar hoe zit het nu echt met die schaakongelukken? Afgezien van de hartaanvallen en af en toe een vechtpartij aan het bord ken ik maar één geval dat je echt een uit de schaakbeoefening voortkomend ongeluk kan noemen.

Het overkwam Aäron Nimzowitsch, die van 1886 tot 1935 leefde. In de opwinding van de tijdnoodfase had hij zijn benen vreemd om de poten van zijn stoel gestrengeld. Toen de tijdnood voorbij was stond hij op van zijn stoel, tenminste dat was de bedoeling, maar de stoel verzette zich en Nimzowitsch brak een been.

Over Nimzowitsch wordt ook verteld dat hij tijdens een toernooi op een tafel klom en schreeuwde: ,,En van deze idioot moet ik verliezen!'' Wie die idioot was, daarover lopen de lezingen uiteen. Veel schaakanekdotes bestaan in verschillende, sterk uiteenlopende versies.

Hij was een van de sterkste schakers van zijn tijd en hij schreef leerboeken, Mein System en Die Praxis meines Systems, die klassiek geworden zijn.

Een van zijn lievelingsbegrippen was Überdeckung, waarmee hij bedoelde dat een belangrijke pionnenvoorpost door zo veel mogelijk stukken gedekt moest worden.

Een voorbeeld was de doorschuifvariant van het Frans: 1. e4 e6 2. d4 d5 3. e5 c5 4. dxc5 Pc6 5. Pf3 Lxc5. Pion e5 is wits voorpost en volgens Nimzowitsch moest wit die pion met Lf4 en Te1 überdecken voordat hij tot actieve operaties over kon gaan. Later voerde hij dit idee in nog extremere vorm uit door 4. Dg4 te spelen, om later pion e5 ook nog met Dg3 te kunnen dekken.

Zijn wat bombastische schrijfstijl inspireerde een andere schaakschrijver, Hans Kmoch, tot een parodie die voor het eerst verscheen in de Wiener Schachzeitung in 1927. Nimzowitsch had al eens een eigen partij tot de onsterfelijke Zugzwangpartij uitgeroepen. Nu liet Kmoch hem de onsterfelijke Überdeckungspartij spelen. Wie de bijzonder grappige commentaren die Kmoch Nimzowitsch in de mond legt wil lezen, vindt ze op internet door bij de zoekmachine Google in te tikken: Hans Kmoch An ingenious example of my system.

Nimzowitsch zelf moest er ook erg om lachen.

Wit Nimzowitsch-zwart Sistemsson

1. e2-e4 e7-e6 2. h2-h4 ! d7-d5 3. e4-e5 c7-c5 4. d2-d4 c5xd4 5. h4-h5 Dd8-b6 6. h5-h6 Pg8xh6 7. Dd1-h5 g7-g6 8. Dh5-h2!!! Nu blijkt de bedoeling van wits absurde spel. Hij wil pion e5 met de dame op h2 überdecken. 8...Ph6-f5 9. Lf1-d3 Pb8-c6 10. Pg1-f3 h7-h5 11. b2-b3 Lf8-g7 12. Lc1-f4 Lc8-d7 13. Pb1-d2 Ta8-c8 14. Ke1-e2 !! Pc6-b4 15. Pf3-e1!! Pb4xd3 16. Pe1xd3 Tc8xc2 17. Ta1-e1!! a7-a5 18. Ke2-d1 Tc2-c6 Sistemsson, een vlijtig student van het systeem van Nimzowitsch, gaat nu zelf zijn pion e6 überdecken. 19. Te1-e2 Ke8-e7 20. Th1-e1 Th8-e8 21. Pd2-f3

MmMmjmMm

mgmifgcM

Mejmgmgm

aMmgAhmg

MmMaMCMm

mGmHmHmM

GmMmJAGE

mMmLDMmM

Wit heeft de totale Überdeckung gerealiseerd. Geen wonder dat de partij nog maar kort duurt. 21...Lg7-f8 22. g2-g4 h5xg4 23. Dh2-h7 g4xf3 24. Lf4-g5 mat.

www.nrc.nl Extra columns en een dagelijks schaakprobleem.