Films uit een specifieke cultuur

Dertien van de 25 ministers van Cultuur van de uitgebreide Europese Unie kwamen donderdag in de marge van het festival van Cannes bijeen, om onder aanvoering van Viviane Reding, Europees commissaris van Onderwijs en Cultuur, van gedachten te wisselen over de toekomst van de Europese film. De door hen ondertekende Verklaring van Cannes zal niet van historische betekenis blijken. Belangrijker dan de lage opkomst onder de bewindslieden of de vaagheid van de overeengekomen tekst, is vooral dat er niets nieuws onder de zon is. Opnieuw benadrukken de Europese ministers immers de `culturele exceptie': culturele en audiovisuele uitingen vallen niet onder vrijhandelsverdragen, zodat Europa collectief zijn filmindustrie kan blijven protegeren tegen de Amerikaanse industrie, maar ook elk afzonderlijk land het recht behoudt op het formuleren van een eigen filmpolitiek.

Het belang daarvan moge duidelijk zijn, op de dag dat The Matrix Reloaded alle kasrecords breekt, in heel Europa. Het blijkt ook uit de kwaliteit van films die geworteld zijn in een specifieke cultuur. Een fraai voorbeeld is Uzak van de Turkse regisseur Nuri Bilge Ceylan, de beste film tot nu toe in de nog jonge competitie van het 56ste festival van Cannes. Turkije, nog niet eens kandidaat-lid van de Europese Unie, heeft sinds 1982 geen film meer gehad in het hoofdprogramma. Dat jaar won Yol de Gouden Palm, geregisseerd vanuit de gevangenis door de Koerdische filmer Yilmaz Güney. Het is niet waarschijnlijk dat Ceylan weer de hoofdprijs wint, maar zijn film, mede gefinancierd door het Rotterdamse Hubert Bals Fund, hoort absoluut in de internationale eredivisie thuis.

Ceylan citeert een keer of vier in de film het werk van Andrei Tarkovski, maar met christelijk spiritualisme heeft hij weinig van doen. Uzak, wat `ver' betekent in het Turks, is eerder te vergelijken met de meesters van de lange camera-instellingen en de existentiële leegte: Tsai Ming-Liang, Theo Angelopoulos en hun gemeenschappelijke voorbeeld Michelangelo Antonioni. Winters Istanbul vormt het decor voor een vertelling over vervreemding: de onoplosbare eenzaamheid van een grootsteedse fotograaf, die meestal voor de televisie hangt, en een werkloze verre verwant uit zijn geboortedorp, die komt logeren op zoek naar werk op de wilde vaart. Ceylan maakt de leegte voelbaar door zijn prachtige, verstilde beelden en poëtische geluidsband. De leegheid van het bestaan is in Turkije niet anders dan in West-Europa, maar er komen minstens twee problemen bij, te weten een diepe economische crisis en een nog diepere kloof tussen de beide geslachten, die helemaal niets van elkaar lijken te begrijpen. Dat laatste restje religieuze onmacht maakt het materialisme treuriger dan bij ons. Maar wat is Istanbul een fotogenieke stad, en wat slaagt Ceylan er goed in ons bij zijn betoog te betrekken! Uzak is een echte Turkse film over een bijna universeel probleem.