`Europa is vergeten hoe ruw de wereld is'

In een tijd van mondialisering bestaan er geen binnenlandse problemen. Ingrijpen in `mislukte staten' dient de wereld én het eigenbelang. De Britse topdiplomaat Robert Cooper heeft met dat idee zijn stempel gezet op het buitenlandse beleid van Tony Blair. Nu werkt hij voor de Europese Unie. `Amerika luistert niet naar Europa als het een kakofonie is.'

De wereld van Tony Blair is ook de wereld van Robert Cooper. Veel van wat de Britse premier de afgelopen jaren heeft gezegd komt rechtstreeks uit de pen van de diplomaat die tot vorig jaar Blairs belangrijkste adviseur voor het buitenlands beleid was.

Neem Afrika. Dat is een ,,litteken op het geweten van de wereld'', hield de Britse premier zijn partij kort na 11 september 2001 voor, geen tijd waarin dat continent de kranten domineerde. ,,Als we de chaos niet genezen, wordt het een bedreiging voor de stabiliteit in de wereld.'' Neem Kosovo. ,,Genocide kan nooit alleen een binnenlandse aangelegenheid zijn'', zei hij twee jaar eerder in Chicago om de regering-Clinton over te halen militaire actie met grondtroepen te steunen. ,,Of we het leuk vinden of niet, we zijn allemaal internationalisten.'' En neem Oost-Europa. Alleen door de Europese Unie snel naar het oosten uit te breiden, kunnen we voorkomen dat de economische winst teniet zou gaan door economische wanorde die ook de rest van Europa bedreigt, zei Blair in het jaar 2000 in Warschau.

Wereldwijd chaos bestrijden, het liefst door samen te werken, maar als het moet met geweld. Het is de basso continuo van het Britse buitenlandse beleid onder Labour. Blair is om die reden zowel een missionaris genoemd als een havik. Maar die twee zijn niet te scheiden in Blairs wereldbeeld noch in dat van zijn souffleur.

Brits eigenbelang en een betere wereld gaan gelijk op in een tijd van mondialisering, gelooft Cooper nog steeds. Maar zijn plek is niet langer die van Blair, alhans niet volledig. Door de gangen van zijn nieuwe Brusselse kantoor lopen militairen uit alle EU-landen in uniformen van hemelsblauw tot boswachtersgroen. Na een episode als Brits gezant voor Afghanistan dient hij sinds een jaar Europa, gehavend als het is door de Frans-Brits-Duitse ruzies over Irak. Cooper is de hoogste ambtenaar onder de Spanjaard Javier Solana, de chef-buitenland en veiligheid van de Europese Raad van Ministers. De flamboyante diplomaat – ballroomdanser, Shakespeare-kenner en vloeiend in Japans en Duits – gaat nog steeds met de fiets naar zijn werk, net als in Londen. ,,Het verschil is dat ik hier elke ochtend de heuvel op moet trappen'', zegt hij met een buitengewoon diplomatieke grijns.

Lang voor `11 september', laat staan voor de oorlog in Irak, maakte Cooper zich al sterk voor interventies door ad hoc-coalities buiten de Verenigde Naties om. Zo'n `goedaardig imperialisme' dat geen mensenrechten schendt is nodig om het Westen te beschermen tegen de fall-out van `mislukte staten' als Somalië of Afghanistan: drugs, vluchtelingen en terrorisme. Zijn pamflet The Postmodern State and the New World Order (1996) maakte school onder Amerikaanse en Europese politici en intellectuelen. Sommigen noemden hem daarentegen een cynicus, een Realpolitiker en zelfs een typische Brit.

`Postmodern' slaat in Coopers nieuwe wereldorde op de EU-landen: de oude natiestaten van het continent delen nu hun soevereine macht en beïnvloeden elkaars interne aangelegenheden ,,tot op het niveau van bier en worstjes''. Onderlinge conflicten lossen ze niet langer op met oorlog, maar ze ruziën over internationale spelregels. Voor de Verenigde Staten geldt daarentegen nog steeds het recht van de sterkste.

Coopers analyse is opnieuw actueel door Irak. Tussen de postmoderne Europese wens om verder te onderhandelen en modern Amerikaans wapengekletter gaapt de diplomatieke kloof in volle omvang. Niet tussen Solana en Colin Powell, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken. Wel een niveau hoger, waar slechts één Europese premier nog met Washington praat. ,,Europa moet de hand in eigen boezem steken'', zegt Cooper. ,,Europa had de VS over Irak serieus advies kunnen geven. Maar ze luisteren niet als er uit Europa een kakofonie komt.''

De directeur-generaal beheert in Brussel een sleutelpost. Zonder in het openbaar de nek te hoeven uitsteken kan Londen via hem ideeën pluggen. Over de noodzaak van een sterkere Europese defensie, bijvoorbeeld. Of over een Europese strategie om massavernietigingswapens aan te pakken. En over de beste manier om met de Amerikanen om te gaan, natuurlijk. Al moet het wel van twee kanten komen.

,,Irak was militair een groot succes, maar diplomatiek rather less so'', zegt Cooper. ,,Amerika verloor niet alleen de steun van Frankrijk en Duitsland, maar ook van Canada, Mexico, Chili, Turkije – allemaal natuurlijke bondgenoten. Dat heeft te maken met de harde taal waarin het Amerikaanse beleid is vervat. Duitsland vergelijken met Libië of Cuba is geen intelligente manier om buitenlandse relaties te onderhouden.''

Robert Kagan, de Amerikaanse essayist die in zijn polemische bestseller Of Paradise and Power zwaar leunt op Coopers ideeën, zegt dat Europa vooral klaagt over Amerika omdat het zelf te zwak is en het vuile werk altijd gemakzuchtig aan de Amerikanen overlaat.

Deelt u die kritiek?

,,Europa heeft een manier gevonden om via grensoverschrijdende instituties en niet-militaire soft security zijn onderlinge relaties te onderhouden. Omdat we daaraan gewend zijn geraakt, zijn we de nogal ruwere wereld vergeten waaruit de buitenlandse betrekkingen vroeger bestonden. Europa is ook de wil kwijtgeraakt om erin betrokken te raken. En in elk geval hebben we er de militaire middelen niet voor. Kagan benadrukt het laatste. Maar je moet een eerdere vraag stellen: waaróm heeft Europa de middelen niet? Onder andere omdat we niet er collectief geld aan spenderen. Vijftien landen die elk bijna alles op militair gebied afzonderlijk doen kost handenvol geld. Ik zeg niet dat we een Europees leger moeten vormen. Maar door ons geld verstandiger te besteden, door opleidingen en onderhoud samen te doen, krijgen we meer waar voor ons geld.''

Tijd om volwassen te worden?

,,Nee en ja. Ons vreedzame bestuur is het grootste succesverhaal uit onze geschiedenis. Maar helaas zit de rest van de wereld zo niet in elkaar. Europa was teleurgesteld toen bleek dat Slobodan Miloševic zich niet aan onze spelregels hield. We hadden net de fluwelen revolutie in Oost-Europa achter de rug en veel regeringen begrepen niet wat er aan de hand was in Joegoslavië: de laatste communistische regering van Europa zocht nieuwe legitimiteit in het nationalisme. In plaats daarvan zeiden we te lang: het komt wel goed, want dit zijn net zulke beschaafde mensen als de Tsjechen en Hongaren.''

Is Europa bang voor geweld?

,,Het is makkelijker mensen pratend voor je inzichten te winnen. Maar je moet geweld durven gebruiken. Als laatste redmiddel, zeker, maar in onze wereld doet militaire kracht er nu eenmaal toe, dus moet je de middelen daarvoor hebben.''

Waarom moet de EU wel assertief worden, maar geen rivaal van de VS?

,,Omdat het niet kan. Het is niet voorstelbaar dat Europa zelfs met een eigen leger de VS militair kan evenaren. Hun voorsprong wordt alleen maar groter. Veertig procent van de wereldwijde defensieuitgaven is Amerikaans en de VS hebben al heel lang een grote, geïntegreerde militaire structuur. Het is ook niet nodig. Want hoewel er tactische verschillen zijn in onze opvattingen, zijn de Amerikaanse belangen niet anders dan de onze. We maken deel uit van dezelfde wereld.''

Daar denken president Chirac en kanselier Schröder anders over.

,,Dat zijn ook tactische verschillen van mening, maar [de Spaanse premier] Aznar en Blair hadden ook reserves. `Irak' was, althans voor een deel, een kwestie van timing: waren alle vreedzame middelen al uitgeput of niet?''

Moet Europa de stem van de redelijkheid zijn?

,,Europa moet een serieuzere speler worden en het zou een vergissing zijn de VS aan hun lot over te laten. De VS hebben steun en aanmoediging en advies nodig. Ze zullen alleen luisteren als het afkomstig is van iemand die de buitenlandse betrekkingen serieus neemt en die ook – in het uiterste geval – bereid is geweld te gebruiken.

Kan advies ook kritiek zijn?

,,Natuurlijk.''

In het openbaar?

,,Zoals ik al zei: ik ben voorstander van voorzichtig taalgebruik.''

Hoe kunt u `defensief imperialisme' propageren en uzelf toch een idealist noemen?

,,Als idealist geloof ik dat problemen op de lange termijn alleen politiek kunnen worden opgelost. Militair geweld kan nuttig zijn als het een situatie schept waarin politieke verandering mogelijk wordt. Dat is misschien zo in Irak en het was zeker het geval in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog.

De militaire overwinning op Duitsland was noodzakelijk, maar de echte oplossing kwam met de wederopbouw, het Marshall-plan en de schepping van de EU. Militair optreden is het makkelijkste deel van de oplossing.''

Europa moet volgens u `met twee maten meten': één voor `onze' beschaafde wereld, maar in de jungle erbuiten geldt de wet van de jungle.

,,Het probleem met Miloševic was dat we hem aanvankelijk behandelden alsof hij de premier van een land als Denemarken was. Het zou een vergissing zijn Saddam Hussein of zelfs [de Syrische president] Assad en de mensen die in Iran die dienst uitmaken op dezelfde manier aan te pakken.''

De helft van de Europeanen vindt van niet: een misdadig regime is nog geen reden om de internationale wetten aan de kant te schuiven.

,,Regime change moet niet de norm worden in internationale betrekkingen. Ik ben blij dat Saddam weg is, maar je moet voorzichtig zijn met het idee dat je in elk deel van de wereld moet kunnen ingrijpen. Ik zou ook blij zijn als de regering in Birma zou veranderen, maar een westerse invasie lijkt me niet zinnig, vooral niet met ons koloniale verleden.''

U schreef [Opiniepagina, 3 maart] dat diplomatie amoreel moet zijn. Wat vond u van de kritiek dat er wel degelijk objectieve morele maatstaven zijn, zoals het naleven van mensenrechten?

,,Alle buitenlands beleid is moreel. Ik ben alleen tegen het gebruik van ethische taal. Zodra je eenmaal begint over een `Rijk van het Kwaad', maak je dialoog onmogelijk. Daarom moet je een neutrale taal vinden. Ethische waardeoordelen zijn daarvoor een slechte kandidaat. Misschien kan het binnen Europa, omdat daar een ethische verstandhouding is. Je kúnt natuurlijk zeggen dat die ethiek zich door de wereld verspreidt, omdat iedereen internationale verdragen tekent. Zo simpel ligt het niet. Attitudes in plaatsen als China of het Midden-Oosten verschillen van de onze en je moet oppassen daarover aannames te doen. In het bijzonder als je te maken hebt met terroristen – en meestal komt het daar uiteindelijk op neer: onderhandelen met terroristen. Als je begint met te zeggen dat ze Het Kwaad zijn, sluit je jezelf af voor het maken van deals.''

Dat lijkt nogal Brits: de wereld niet in goed en kwaad verdelen, maar in gradaties van grijs, waarin zelfs terroristen kunnen vallen. Amerikanen zeggen dat ze niet met terroristen onderhandelen. Uw land wel, bijvoorbeeld in Noord-Ierland.

,,Het idee is niet erg populair, nee. Het moet ook geen algemeen principe worden, maar afhangen van de omstandigheden. Het kan lang duren, maar er komt een punt waar terroristen beginnen in te zien dat ze geen succes hebben. Dan kunnen ze bereid zijn om hun terreur te staken. Op dat moment is het absoluut juist om met ze te gaan praten.''

Ook met Osama bin Laden?

,,Nee. Ik geloof niet dat je met Al-Qaeda enige zinnige dialoog kan voeren. Maar in het geval van de IRA...Het is nu vijf jaar sinds het Goede Vrijdagakkoord [de blauwdruk voor machtsdeling door katholieken en protestanten] en het probleem is nog niet voorbij. De republikeinen hebben nog geen wapens neergelegd en de mythologie van de gewapende strijd evenmin de deur uitgedaan. Maar er is wel hoop dat ze zich niet meer met terrorisme bezighouden. Het is niet uniek, ook in Sri Lanka zijn onderhandelingen bezig met terroristen of vrijheidsstrijders, of hoe je ze ook wil noemen.''

De Amerikaanse metafoor van de As van het Kwaad mengt ook ethiek en buitenlands beleid. Vond u dat nuttig?

,,Dat beeld zou ik niet gebruikt hebben. Maar je moet erbij bedenken dat de regering-Bush gematigder handelt dan ze praat. Ze hebben deze drie landen [Irak, Iran en Noord-Korea] niet behandeld alsof ze identiek zijn. Noord-Korea wordt nu op een erg zinnige manier aangepakt.''

Was er uiteindelijk een doorslaggevend argument voor een interventie in Irak?

,,Die vraag beantwoord ik maar niet, want dan zou ik moeten zeggen: ik vertegenwoordig de EU en ik ben innerlijk verdeeld.''

Was Irak een andere zaak dan, zeg, Afghanistan, waarbij u persoonlijk ter plekke was betrokken?

,,Het argument voor een invasie in Irak betrof massavernietigingswapens en geschonden VN-resoluties. Vooral het eerste, want als één land in het Midden-Oosten die wapens verwerft, volgen andere. Het is het grote onderwerp van onze tijd. Afghanistan was een `mislukte staat' en die moest worden aangepakt wegens Al-Qaeda. We zijn met dat land jarenlang zeer nalatig omgesprongen. We wisten dat daar terroristen werden opgeleid en deden er niets aan. Dat mag niet nog eens gebeuren.''

Is uw pragmatisme in strijd met het morele trekje in Blairs karakter, zijn vurige geloof om `the right thing' te doen?

,,Blair heeft een strategische blik. Regeringsleiders kunnen zich makkelijk in bijzaken verliezen. Hij niet. Zijn invalshoek is een andere dan de mijne, want zijn taal is ethischer getint, maar onze conclusies verschillen niet veel.''

Wat houdt Blair over aan de vermeende-`special relationship' met Amerika, waarvoor hij zoveel op het spel heeft gezet?

,,Daar kan ik ook geen officieel antwoord op geven.''

Hij heeft er in elk geval veel problemen thuis en in Europa voor teruggekregen.

,,Er zijn twee manieren om met de VS om te gaan: Chiracs dreigement met een veto in de VN en Blairs openbare steun aan de VS in de hoop achter de schermen te kunnen bijsturen...''

...plus de methode-Schröder: je helemaal afzijdig houden.

,,Ja, maar het punt is: welke methode je ook kiest, ze werken geen van alle als we ze allemaal tegelijk nastreven.''

Waarom gelooft u niettemin dat Duitsland en Amerika de enige twee landen zijn die de transatlantische relatie en Europa als een aanvulling zien?

,,Frankrijk is altijd erg toegewijd geweest aan de EU of `een zekere visie op Europa', wat ik bewonder – er zou bijvoorbeeld geen Europese defensie zijn zonder Frankrijk.''

Europa als `voortzetting van Frankrijk met andere middelen'?

,,Ja. En het Verenigd Koninkrijk is altijd erg gehecht aan de transatlantische relatie. Maar Duitsland heeft steeds sterk aan allebei gehecht, net als de VS. Mensen denken altijd dat de Amerikanen de NAVO hebben uitgevonden en de Europeanen de EU, maar je kunt ook zeggen dat het omgekeerd is. De VS zagen de EU als methode om die afschuwelijke oorlogen te stoppen waar ze steeds bij betrokken raakten. En de Europeanen zagen de NAVO als manier om ervoor te zorgen dat ze niet met zijn allen aan hun lot zouden worden overgelaten. Die combinatie heeft goed gewerkt.''

Tot nu toe.

,,Tot nu toe.''

Kun je zeggen dat de Europeanen zich tot nu toe nooit hebben gerealiseerd wat er van ze werd gevraagd, namelijk of ze `the American Dream' deelden?

,,De VS hebben zich de visie eigen gemaakt van een maatschappij waarin iedereen de president of een miljonair kan worden. Dat is een fantastische en bewonderenswaardige kracht. De Europese staatsvormen zijn geen van alle zo modern als de staat die de VS hebben geperfectioneerd. Ik hoop dat we via de EU onze staatsvorm enigszins zullen heruitvinden.''

Vooral uw land moet daartoe grote beslissingen nemen. Eén was meedoen met de VS in Irak. Binnenkort volgt de euro.

,,Ik weet niet wat er met de euro zal gebeuren. De beslissing over Irak was uiteindelijk meer tactisch dan strategisch. Blair koos voor de VS, maar de strategische beslissing die hij langer geleden heeft genomen is voor Europa. Er zijn ups en downs, maar ik denk dat die nog steeds geldt.''

Blair deed pogingen niet te kiezen om Europa en Amerika bijeen te houden? Was Irak het failliet daarvan?

,,Een van de kunsten van de diplomatie is ervoor zorgen dat je niet hoeft te kiezen. Dat is de echte reden waarom veel mensen de episode-Irak zo'n mislukking vinden.''

Dit najaar verschijnt van Robert Cooper `The Breaking of Nations, two and a half essays on diplomacy'.