Een coalitie van financiën

Geen waarden- en normentaal dit keer. Financiële argumenten domineren de ambities van de nieuwe coalitie. En `meedoen' is het nieuwe kernwoord.

. De D66-leden die zich zondag uitspreken over regeringsdeelname van hun partij hebben ten minste in één opzicht houvast: het `hoofdlijnenakkoord' dat CDA, VVD en D66 gisteren presenteerden, draagt niet zo'n sterk CDA-stempel als het `strategisch akkoord' van CDA, VVD en LPF van vorig jaar. Zo is er nog maar weinig overgebleven van de politieke `tegeltjeswijsheden' die VVD-leider Zalm toen toeschreef aan zijn christen-democratische coalitiegenoot. Met een iets versterkte VVD en met D66 als kleine tweede liberale partij is er dit keer geen steun voor beschouwingen over de noodzaak van een ethisch reveil en een samenleving die – wil zij ,,de moeite waard'' zijn – ,,niet de optelsom van individuen'' mag zijn. Nu luidt het beroep op de burger kortweg: ,,Iedereen moet meedoen.''

Daarin is wel het CDA-pleidooi te lezen voor een levendig middenveld: zo moet iedereen van het komende kabinet ,,meedoen'' met vrijwilligerswerk, verenigingsleven, op school en in de buurt. Maar het appel geldt ook, in goede overeenstemming met VVD en D66, de democratie en vooral: werk. Want de praktische geest in dit ongewoon dunne regeerakkoord (14 pagina's met hoofdlijnen en zes met financiële uitwerking) lijkt voor alles ingegeven door een gedeeld gevoel van urgentie over oplopende noden.

De economie en overheidsfinanciën zijn ,,dramatisch slechter'' geworden, zo opent het akkoord al, de zorgkosten exploderen en de internationale concurrentiepositie is verzwakt. De situatie is weliswaar niet zo somber als in de jaren tachtig, toen CDA en VVD in de kabinetten Lubbers-I en -II een al langer kwakkelende economie en vier keer hogere werkloosheid moesten saneren. Maar nu wegen wel de dreigingen van de toekomst zwaarder: de hoge kosten van de vergrijzing over een jaar of tien nopen tot sanering van de overheidsfinanciën – evenals de Europese begrotingsafspraken.

Om de nodige bezuinigingen door te voeren, moeten daarom ook werkgevers en vakbonden ,,meedoen'', evenals arbeidsongeschikten, werklozen en bijna-gepensioneerden. Alleen als de sociale partners de lonen over meerdere jaren matigen, blijft de koppeling tussen de hoogte van uitkeringen en marktlonen overeind. De WAO, WW, de bijstand en de VUT worden soberder, de zorg duurder – daarmee lijken de contouren getrokken voor de voornaamste politieke strijdterreinen voor de komende jaren: in de oppositie zijn PvdA, SP en GroenLinks al over op actietaal. [ Vervolg KABINET: pagina 2

KABINET

Hete jaren in het verschiet voor CDA en D66

[Vervolg van pagina 1] Vooral de regeringspartijen die door hun kiezers op een `sociaal gezicht' worden aangesproken, CDA en D66, kunnen zich voorbereiden op hete jaren, wanneer het economisch tij niet alsnog snel keert. Dat vooruitzicht heeft de onderhandelaars Balkenende (CDA) en Dittrich (D66) evenwel niet verleid tot een regeerakkoord als ,,telefoonboek'' (Dittrich), waarin de afspraken tot in details vastliggen. Met name D66 en VVD beloven dualisme in de opstelling van hun fracties tegenover het kabinet, al lijkt dit in hun ogen vooral vorm te kunnen krijgen buiten de `harde' hoofdlijnen van het akkoord.

De drie coalitiepartners mikken op stabiliteit in het kabinet. De VVD levert politiek leider Zalm als vice-premier en spin in het web op financiën. In CDA-kringen gelden stabiele verhoudingen als van cruciaal belang voor de partijleider, die met het tweede kabinet van zijn naam wel moet slagen. Een snelle val en wanordelijke verhoudingen zouden na de ervaringen met de LPF zijn leiderschap in gevaar brengen.

Balkenende zelf, naar eigen zeggen gisteren ,,zeer ontspannen'', lijkt ervan overtuigd dat het nu wel goed zal gaan. Hij laat er geen misverstand over bestaan dat met de VVD en D66 in een paar weken het vertrouwen groeide dat hij in drie maanden formeren niet kreeg in de PvdA.

Balkenende voelt zich naar eigen zeggen, dan ook meer thuis bij `liberale oplossingen' dan bij sociaal-democratische. Hij klaagde na de mislukte formatie met PvdA-leider Bos vorige maand over de te sterke rol die de PvdA in zijn ogen aan de overheid wil toekennen. Het akkoord met VVD en D66 ademt daarentegen juist de voorkeur voor een terugtredende staat, met terugkerende termen als ,,meer ruimte voor eigen keuzes'', ,,meer eigen verantwoordelijkheid'' en een belofte dat er minder regels komen en een slagvaardiger overheid – woorden die letterlijk in het VVD-program staan. De nadruk op `eigen verantwoordelijkheid' leent zich ook voor rechtvaardiging van maatregelen als de invoering van een eigen bijdrage in de zorg en de ingrepen in de sociale zekerheid.

Het zijn afspraken waar de PvdA in drie maanden formatie niet aan wilde, maar die het CDA met VVD en D66 betrekkelijk gemakkelijk maakte.

Aan de andere kant heeft de PvdA in die maanden ook soms de weg vrijgemaakt voor de VVD en D66 – bijvoorbeeld door Balkenende alvast te bewegen tot op het opgeven van het wegwerken van het begrotingstekort in 2007.

Hier en daar in de hoofdlijnen lijkt ook de eensgezindheid tussen CDA, VVD en D66 broos. Zo ontberen vooral de passages over internationaal en Europees beleid, overigens pas helemaal aan het slot, de dringende toon van de overige tekst. CDA en de meer Eurosceptische VVD kwamen in Balkenende-I al niet op één lijn over de uitbreiding van de Europese Unie. Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU in 2004 speelt het komende kabinet juist in dat proces een belangrijke rol. Met het zeer Europees gerichte D66 lijkt de harmonie er niet groter op te worden, maar het regeerakkoord geeft daarover geen uitsluitsel.

Over de binnenlandse situatie bestaat meer overeenstemming. Volgens CDA, VVD en D66 zijn de burgers zich ,,meer dan ooit'' bewust van gebreken in samenleving en democratie – een situatie die de opmaat lijkt voor zowel veel regeerplannen als scherpe reacties daarop.

Wat dat betreft kan de lange formatie wellicht nog van pas komen. Behalve met de PvdA werd ook met de LPF, ChristenUnie en SGP al onderhandelend in de afgelopen maanden voorwerk verricht. Het regeerakkoord mag kort zijn en daarom ruimte overlaten voor de ministersploeg om een eigen uitgewerkt regeerprogram te maken – voor het kabinet Balkenende-II zijn wel bij voorbaat heel wat politieke marges verkend.

OVERZICHT pagina 2

WWW.NRC.NL tekst akkoord