De slag om de vrouwelijke sekspil

Na het succes van Viagra, de pil voor mannen met erectieproblemen, ontwikkelt fabrikant Pfizer zo'n pil voor vrouwen. Trendwatchers voorzien een `tweede seksuele revolutie' maar onheilsprofeten denken daar anders over. `Farmaciegiganten praten vrouwen seksuele stoornissen aan om er vervolgens aan te verdienen.'

Achter een glazen wand met gele waarschuwingsstickers (bio-hazard! stralingsgevaar!) doet een robot genaamd `Genesis' geluidloos zijn werk. Zijn computergestuurde naald drupt het prototype van een nieuw geneesmiddel in honderden testbuisjes. Ritmisch en beheerst.

Er drentelt een tiental laboranten rond deze scheppingsmachine; witgejaste figuren met hoekige brillen van plexiglas en latex handschoentjes. Twee van hen turen met vissenogen naar reepjes doorschijnend weefsel, die in slagorde aan een mini-infuus hangen. Geprepareerde rattenblaas, zo blijkt.

,,Je hebt pech'', zegt dr. Piet Hein van der Graaf. ,,Vandaag doen we geen proeven met penissen.''

Vooraf had de 38-jarige bioloog verteld dat er in zijn lab geregeld stukjes zwellichaam uit het mannelijk lid te bewonderen zijn. Onder de microscoop, dobberend in een petrischaaltje of bungelend tussen de elektroden.

Hoe hij daar aan kwam? ,,Tja, bij operaties van transseksuelen, althans bij mannen die vrouw willen worden, schiet er als het goed is wat over. Dat krijgen wij dan wel eens; het komt meestal uit ziekenhuizen in Duitsland.''

Met `wij' bedoelt hij Pfizer: 's werelds grootste farmacieconcern (omzet 48 miljard euro per jaar). Tevens producent van Viagra, de veelbesproken erectiepil die sinds de lancering in 1997 de markt sneller en stormachtiger heeft veroverd dan enig ander geneesmiddel voordien. De legale handel in deze tabletten op doktersrecept via de apotheek vertegenwoordigde in 2001 een waarde van 1,5 miljard euro. Nu sinds kort ook de Arabieren (de Egyptenaren voorop) de zegeningen van Viagra ontdekken, wijzen de prognoses op een verdubbeling van de jaaromzet in 2004.

Patenthouder Pfizer (`leven is ons levenswerk') heeft deze goudmijn tot voor kort als monopolist kunnen exploiteren. De van oorsprong Amerikaanse onderneming had aanvankelijk alle concurrentie op achterstand gezet binnen een specifiek segment van de groeiende markt van lifestyle drugs: geneesmiddelen die het leven niet zozeer rekken als wel veraangenamen. In dit geval: het seksleven. Vergeet de kruidenmengseltjes als Stay Up (voor mannen) of Niagara (voor vrouwen), de SM-siroop Doe Wat ik Zeg of de Bulgaarse-yoghurtkuur. Vergeet ook de vacuümpompjes. Pfizer heeft dat hele assortiment lustopwekkers met een machtige armzwaai van tafel geveegd, en er pillen in de vorm van blauwe kussentjes voor in de plaats gezet. Het legioen Viagra-slikkers is de 15 miljoen gepasseerd en blijft onstuimig groeien.

Toch is Pfizers koppositie niet onbedreigd: twee geduchte concurrenten, Bayer en Eli Lilly, hebben de afgelopen jaren koortsachtig gewerkt aan hun eigen erectiepil, die uiteraard `beter' belooft te zijn dan Viagra. Eli Lilly heeft zijn pion (Cialis genaamd) op 18 februari op het bord gezet, Bayer is er nu ook met `Levitra', zodat de achtervolging op Pfizer is ingezet.

Hoofdprijs van 800 miljoen

Parallel aan deze strijd voltrekt zich achter de schermen (in laboratoria en klinieken over de hele wereld) een tweede titanengevecht: de slag om de `roze Viagra', de sekspil voor vrouwen. Wie die wedloop wint, wacht volgens beursanalisten een hoofdprijs van 800 miljoen euro aan potentiële omzet in het eerste jaar alleen al.

Een van de ploegleiders in beide races is de Nederlander Piet Hein van der Graaf. Hij is hoofd Sexual Health van het researchprogramma van Pfizer in Sandwich, een landerig plaatsje achter de krijtrotsen van Dover. In die hoedanigheid verdiept hij zich dagelijks in de biologie van de mannelijke en vrouwelijke seksualiteit. ,,Het is niet het soort werk waarvan ik vroeger al dacht: dát wil ik later doen'', zegt Van der Graaf met een Brits gevoel voor understatement.

Toch had hij al op de lagere school in Assen de onmiskenbare drang om zich te onderscheiden: hij speelde de hoofdrol in de schoolmusical Het Vreemde Songfestival en droomde van een carrière als proftennisser. Toen bleek dat hij niet hoger kwam dan Drents jeugdkampioen, en klasgenote Manon Bollegraf wel doordrong tot de Grand Slam-toernooien, besloot Van der Graaf om dan maar een beroemd dichter te worden. Uit meer prozaïsche overwegingen koos hij na de Christelijke Scholengemeenschap Assen echter voor een studie farmacie in Groningen, waarna hij promoveerde in Londen.

Vier jaar geleden verruilde Van der Graaf de universiteit van Leiden voor het commerciële laboratorium van Pfizer in Sandwich. Bij zijn komst in 1999 stond het onderzoeksprogramma Sexual Health nog in de kinderschoenen. Gevoed door het overdonderende succes van Viagra was deze jongste loot aan Pfizers onderzoeksboom in recordtempo aan het uitbotten. ,,We waren in het begin met z'n tienen. De kleinste afdeling van het bedrijf, maar wel het troetelkind'', herinnert Van der Graaf zich. In drie jaar tijd is dat aantal verdrievoudigd: tot een team van dertig academisch geschoolde laboranten. ,,De wittebroodsweken zijn voorbij, er worden zo zoetjes aan resultaten van ons verwacht.''

Het heeft veel voeten in aarde om als buitenstaander tot de laboratoria van Pfizer te worden toegelaten. Drie maanden houden de mediastrategen het verzoek daartoe in beraad. Is het de vrees voor bedrijfsspionage? Of is het een weloverwogen vertragingstactiek in afwachting van nieuwe onderzoekssuccessen, die binnenshuis al bekend zijn maar die onder geen beding vroegtijdig mogen uitlekken?

De entree, en dan vooral de beveiliging met slagbomen en een pasjessysteem, is indrukwekkend. ,,Welkom in de metropool genaamd Pfizer.'' Chauffeur Leslie maakt een lichte buiging en opent het portier van zijn shuttlebusje. Het is zijn taak om bezoekers van deze farmaciestad, een industriële satelliet van het middeleeuwse Sandwich, op hun exacte bestemming af te leveren. De afstanden zijn te groot om te voet af te leggen; bovendien zou de argeloze wandelaar per ongeluk (of met opzet) kunnen verdwalen tussen de west-side reception en de east-gate.

,,En dan te bedenken dat deze octopus zijn tentakels met het uur verder uitrolt'', zegt Leslie met een theatraal handgebaar. ,,Er wordt hier dag en nacht gebouwd.'' Met zijn achterovergekamde haren, zijn leren vliegeniersjack en ultra-Britse hoffelijkheid gedraagt hij zich als een acteur in een promotiespotje. Leslie parkeert zijn shuttle aan de voet van een fonkelnieuw gebouw. ,,Dit is Discovery. Het modernste laboratorium ter wereld. Het heeft een-en-een-kwart miljard euro gekost.'' Twee roltrappen verdwijnen in een glazen pui. Aan weerszijden strekt zich een gevel uit van natuursteen, golvend, in het gebroken wit van de nabije krijtrotsen.

Het is een bizar idee dat deze door en door Anglicaanse, preuts-conservatieve landstreek de bakermat is van de erectiepil Viagra. Er zijn ruim tien jaar verstreken sinds dr. Ian Osterloh, een collega van Van der Graaf van het onderzoeksteam hart- en vaatziekten, hier per toeval het werkzame bestanddeel van Viagra op het spoor kwam. Osterloh kreeg in 1992 eerst een teleurstelling te verwerken: een veelbelovend middel tegen angina pectoris flopte bij de eerste de beste test op vrijwilligers. Toen hij het experiment wilde staken, stuitte Osterloh echter op onwil van zijn patiëntengroep, voornamelijk mannen van middelbare leeftijd, om de resterende tabletten bij hem in te leveren. Bij navraag maakten de mannelijke proefpersonen gewag van een onverwachte, niet-onprettige bijwerking: langdurige erecties. Het molecuul waar het om ging (sildenafil gedoopt) bleek een enzym te blokkeren dat een rol speelt bij het verminderen van een erectie.

Sildenafil/Viagra is in 1997 tot de Amerikaanse markt toegelaten (in oktober 1998 ook tot de Nederlandse), hoewel het – o ironie – gevaarlijk kan zijn voor hartpatiënten die de strikte voorschriften in de bijsluiter in de wind slaan. Een van de bijwerkingen is `kleurwaarneming', meestal een blauwe waas. Maar dat schrikt de wanhopige consument geenszins af. Ook het feit dat er inmiddels tientallen, vermoedelijk Viagra-gerelateerde doden in verschillende publicaties zijn gemeld (onvoorzichtige hartpatiënten, maar ook veelslikkers die sildenafil in combinatie met poppers of andere partydrugs innamen) kan de pret niet drukken. ,,Ach'', zo heet het in de webcommentaren, ,,zij stierven gelukkig.''

Viagra (apothekersprijs: vanaf zeseneenhalve euro per tablet van 100 milligram) voorziet in zo'n schreeuwende behoefte dat het spul als roofgoed wordt verhandeld. Op de `pillenbrug' op de Amsterdamse Wallen kosten ze 30 euro per stuk. Pooiers en andere uitbaters van rosse buurten melden zich met verzonnen impotentieverhalen bij hun arts, azend op een recept voor Viagra.

De komst van Viagra (of preciezer: de hype waarmee dat gepaard gaat) laat ook de farmaceutische industrie niet onberoerd. Terwijl Van der Graaf een rondleiding geeft door het Discovery-lab (langs laboranten in maanpakken die achter een glaswand het aids-virus hiv bestrijden) vertelt hij over de recente aardverschuivingen in de farmacie: ,,Vroeger zochten we in de eerste plaats naar medicijnen die het leven verlengen. Dat was een doel op zichzelf. Maar nu de levensverwachting flink is opgeschroefd, wil iedereen fit ouder worden. Dat betekent dat de farmaceutische industrie zich steeds meer op de quality of life gaat richten. Die trend tekende zich al langer af, maar is door Viagra in een stroomversnelling geraakt.''

Bijkomende factor is het groeiende besef dat veel stoornissen die als zuiver psychisch te boek stonden, op zijn minst ook een fysische component blijken te hebben. De erectie als een chemisch-biologisch ingenieursproject (deels hydraulica, deels mechanica) is daar een schoolvoorbeeld van.

Voor medicijnenmakers als Pfizer is het aanboren van steeds weer nieuwe markten overigens bittere noodzaak: lucratieve patenten lopen af. Pfizers alleenrecht op de exploitatie van sildenafil/Viagra loopt tot 2011, daarna valt er voor het bedrijf nauwelijks nog iets aan te verdienen. Vanwege die beperkte levenscyclus zijn medicijnenmakers gedwongen grote bedragen te investeren in research & development. In 2002 gaf Pfizer daar een recordbedrag van 5,3 miljard euro aan uit. Beursanalisten hanteren de volgende vuistregel: voor elk miljard dat in onderzoek en ontwikkeling verdwijnt, dient jaarlijks ten minste één nieuw geneesmiddel op de markt te verschijnen. Pfizer claimt dat de ontwikkelingskosten voor een nieuw medicijn gemiddeld 850 miljoen euro bedragen.

In een dergelijke financiële hogedrukketel moeten de biologen en chemici van Sexual Health zien te presteren. En dan is er nog de hete adem van de concurrentie. Hoezeer teamleider Van der Graaf zich daarvan bewust is, blijkt uit een affiche aan de wand van zijn werkkamer. ,,Coming Soon!'', luidt de tekst boven een oranje vlam. ,,Levitra''. Levitra is het antwoord van Bayer (in samenwerking met GlaxoSmithKline) op sildenafil. Er wordt geclaimd dat deze Viagra-variant ook geschikt is voor suikerpatiënten. En dan is er nog Cialis, de Viagra-versie waarmee Eli Lilly (in een gezamenlijk project met ICOS) marktaandeel van Pfizer hoopt af te snoepen. Cialis zou een aanmerkelijk langere werkingsduur hebben, zonder dat de gebruiker zijn partner van kleur ziet verschieten.

Voor Pfizer is het dus zaak zelf ook met een verbeterde Viagra te komen. Helaas mag Van der Graaf daar met geen woord over reppen, dat zou de concurrentie slechts in de kaart spelen. Er wordt zo geheimzinnig over gedaan dat alleen de codenaam van de opvolger van sildenafil is vrijgegeven: 369003. Kenners van de branche gaan er echter van uit dat Pfizer, gezien de opgedane expertise met Viagra, al zo goed als klaar moet zijn met de ontwikkeling van `Viagra-II' op basis van 369003. De marketingstrategen zouden nog slechts het geschikte moment afwachten om dit middel naar voren te schuiven.

Ook de duurbetaalde juristen zijn in stelling gebracht voor hun aandeel in de strijd om de erectiepillenmarkt. De eerste schermutselingen vonden in oktober vorig jaar plaats toen een legertje Pfizer-advocaten de concurrentie aanklaagde wegens `patentbreuk', met als doel Levitra en Cialis zo lang mogelijk uit de apotheek te weren. Maar producenten Bayer en Eli Lilly hebben zich daar uiteraard tegen ingedekt door de chemische formule van hun werkzame stoffen net een fractie te laten afwijken van het gepatenteerde sildenafil.

Voortijdige zaadlozing

Welke doorbraken zich aan het wetenschappelijke front voltrekken blijft ook na een bezoek aan Sandwich grotendeels ongewis. Pfizer is niet scheutig met details. Toch is het nauwelijks een geheim dat de ejaculatio praecox, ofwel de voortijdige zaadlozing, tot de onderzoeksterreinen behoort. Maar `no comment' over de voortgang, er is namelijk een mogelijke kaper op de kust: een farmaceutisch bedrijfje in Silicon Valley, Vivus geheten, claimt een middel te hebben ontwikkeld, VI-0134, dat de spermatozoïden langer in hun startblokken weet te houden.

Om van de jongste ontwikkelingen op de hoogte te blijven reist Van der Graaf de congressen af over impotentie, voortijdige zaadlozingen, vaginisme en andere seksuele haperingen. Op die fora tekenen zich de contouren af van een toekomstige generatie wonderpillen. Vooral kleine biotechbedrijfjes met veel durfkapitaal presenteren graag sensationele resultaten, in de hoop door de grote spelers als Pfizer te worden opgekocht. Zo beweert de firma Palatin uit New Jersey een neusspray te hebben ontwikkeld, codenaam PT-141, die seksuele prikkeling opwekt door direct aan te grijpen op het centrale zenuwstelsel. Voordeel boven de Viagra-achtige pillen: dit medicijn zou veilig zijn voor patiënten met hartklachten. Het werkzame bestanddeel, melanotan, is ook bij toeval ontdekt, en wel door een celbioloog in Arizona die op zoek was naar een middel ter voorkoming van huidkanker. Deze professor Mac Hadley had een synthetische versie gemaakt van het hormoon alfa-MSH, dat zorgt voor de pigmentaanmaak bij blootstelling van de huid aan zonlicht. Het werkte zo verbluffend, dat gifgroene kikkers binnen een minuut zwart kleurden. In lagere doseringen bleek het bij proefpersonen bruinkleuring te veroorzaken, met als onverwachte bijwerking: seksuele opwinding. In theorie ligt er dus een combinatiepil in het verschiet die zowel de huid bruint, als het libido op peil houdt. Het enige obstakel voor zo'n `Ken- en Barbiepil', naar de perfectie van deze Mattel-poppen, is de Food and Drug Administration in de Verenigde Staten: die weigert zulke `toverballen' zonder medische noodzaak op de markt toe te laten.

Dat is meteen ook de reden waarom grote concerns als Pfizer niet direct toehappen. Ook bij Van der Graaf in het Discovery-lab doen zich soms opzienbarende effecten voor waar de farmacie niet mee uit de voeten kan. Nieuw ontworpen lustopwekkers blijken soms zo heftig dat mannetjesratten niet meer te houden zijn. ,,Dan zie ze je er meteen, hop, bovenop springen'', zegt Van der Graaf, ,,en dat is nou ook weer niet de bedoeling.''

Dat medicijnenmakers huiverig zijn voor potentieverhogende middelen heeft alles te maken met de vrees voor schadeclaims: een verkrachter zou voor de rechter kunnen verklaren dat hij zichzelf niet was, maar handelde onder invloed van geneesmiddel X of Y – de nachtmerrie van elke producent. Viagra, zo blijven de woordvoerders van Pfizer benadrukken, is géén simpel afrodisiacum, aangezien sildenafil geen `zin in seks' zou veroorzaken.

In de race om de roze Viagra kiest Pfizer voor de betrouwbaarste weg, te weten een aangepaste versie van de blauwe, en dus gericht op een betere doorbloeding van de genitale streek. De bemoeienis van het team van Van der Graaf beperkt zich daarbij tot de preklinische fase. Dat wil zeggen: zij experimenteren niet op mensen. In de preklinische fase worden tal van moleculen `bedacht' en door chemici gesynthetiseerd. Die worden getest in vitro (in reageerbuisjes) en daarna in vivo (op dieren). De kooien met muizen en ratten zijn voor buitenstaanders off limits; op weinig plekken ter wereld zijn de dierenbevrijders zo actief en gewelddadig als in Groot-Brittannië. Pas als de dierproeven een effectief en veilig middel hebben opgeleverd, kunnen klinische tests beginnen, onderverdeeld in fase I (op gezonde vrijwilligers), fase II (op patiënten voor wie het bedoeld is) en fase III (grootschalig patiëntenonderzoek).

Sex & the City

Vorig jaar zomer maakte Pfizer bekend dat zijn klinisch onderzoek naar de vrouwelijke Viagra in de derde en beslissende fase is beland. Dat bericht kwam als een verrassing, aangezien eerdere tests teleurstellend waren verlopen. Al in 1999 had dr. Ellen Laan, psychologe van de Universiteit van Amsterdam, de erectiepillen op vrouwen getest. Ze liet haar studentes na het innemen van een Viagra-tablet dan wel een placebo erotische films bekijken.

Na afloop vulden zij een vragenlijst in over hun bevindingen. Er bleek geen enkel verschil in de beleving van de seksuele opwinding, ook al registreerde de onderzoekster bij de Viagra-sliksters een gering, maar significant effect op de vaginale doorbloeding.

De zegeningen die sildenafil miljoenen mannen had gebracht, leken niet voor vrouwen weggelegd. Toch bleef de 47-jarige Kim Catrall, actrice in de cultserie Sex & the City, volhouden veel baat te hebben bij de blauwe Viagra. ,,Het werkt echt'', beweerde ze bij hoog en laag. Van een pil voor impotente oude mannen groeide Viagra uit tot een illegale partydrug voor beide geslachten.

Al leek sildenafil wetenschappelijk gezien geflopt als ingrediënt voor de vrouwelijke Viagra, patenthouder Pfizer ging niet bij de pakken neerzitten en liet in Italië nader onderzoek doen onder vrouwen die klaagden over een gebrek aan libido. In mei 2001 publiceerde professor Salvatore Caruso spectaculaire vondsten: zijn proefpersonen raakten sneller opgewonden, kregen makkelijker een orgasme, droomden vaker van seks en gingen het ook vaker doen.

Door de gouden bergen die in het verschiet liggen zijn wetenschappers in opdracht van de farmaceutische industrie zich voor het eerst in de geschiedenis grondig aan het verdiepen in de mysteries van de vrouwelijke seksualiteit. Er is plotseling een reusachtig commercieel belang om het fijne te weten van alle denkbare stoornissen. Van der Graafs onderzoeksteam onderscheidt inmiddels vier sub-categorieën, waar een tekort aan `libido' er een van is. Uitgerekend voor dat probleem lijkt de werkzame stof uit Viagra een oplossing te bieden. Vandaar dat Pfizer begin vorig jaar een nieuw onderzoek (fase III) had uitgezet aan de universiteit van Los Angeles, onder supervisie van de gezusters Jennifer (urologe) en Laura (seksuologe) Berman. In september op een congres in Montreal maakten zij de uitkomst wereldkundig: vrouwen die na de overgang en/of na een operatieve verwijdering van hun baarmoeder moeite hebben om seksueel opgewonden te raken, krijgen door Viagra hun libido terug.

Met deze resultaten in de hand denkt Pfizer binnen vijf jaar een vrouwelijke sekspil voor deze specifieke doelgroep op de markt te kunnen brengen. Of de maker van Viagra daarmee de eerste zal zijn is nog onzeker. Ook in dit geval denkt het bedrijf Vivus in Silicon Valley het grote Pfizer de loef af te kunnen steken. Al voor de zomer presenteerde Vivus op een congres van de Amerikaanse Associatie van Urologen successen met het middel prostaglandin E1, dat ook vrouwen vóór de menopauze (twintigers en dertigers) in vuur en vlam zou zetten. Hoewel de directie van Vivus toegeeft nog altijd niet te begrijpen hoe prostaglandin E1 precies werkt, denkt zij de Food and Drug Administration binnen drie jaar te kunnen vermurwen.

Al deze ontwikkelingen bij elkaar doen trendwatchers spreken van `de tweede seksuele revolutie'. Onheilsprofeten voorzien zelfs al een onafwendbare kater. Het meest luidruchtig is dr.Leonore Tiefer, die als psychiater is verbonden aan de New York University. Via haar web- site (www.fsd-alert.org) voert zij campagne tegen de farmaciegiganten die vrouwen seksuele stoornissen zouden aanpraten, om er vervolgens aan te verdienen. In haar ogen is er een nieuwe mythe in het leven geroepen die luistert naar de naam sexual dysfunction, een kwaal waar maar één kruid tegen opgewassen zou zijn: pillen slikken. De mannelijke onderzoekers die zich hiermee inlaten zijn volgens Tiefer geobsedeerd door de doorbloeding van de genitale streek. Haar grootste angst is dat de verworvenheden van twee feministische golven in één klap door de pillenindustrie teloor zullen gaan. Door Viagra ,,wemelt het straks van de stijve pikken'', zo redeneert Tiefer, en vrouwen die niet aan deze nieuw geschapen behoeften voldoen, zullen zich eerst schuldig gaan voelen en vervolgens hun dokter smeken om een eigen doordrukstrip met sekspillen.

Als hoofd Sexual Health van Pfizers laboratoria zegt dr. Van der Graaf met die kritiek niet uit de voeten te kunnen. Zijn vak, en dat van zijn onderzoekers, is het bedenken en maken van moleculen die reëel bestaande stoornissen verhelpen. ,,Daar zijn wij goed in. Dat is wat we kunnen.'' En dat het toevallig ontdekte sildenafil een haperende bloedtoevoer naar de geslachtsdelen kan herstellen, dat is inmiddels onomstotelijk bewezen. In elk geval bij mannen en waarschijnlijk bij vrouwen.