Dag van het Gezin

Het zal ruim twintig jaar geleden zijn. Op de vroege ochtend van een fraaie Koninginnedag liep ik van station Hilversum, zeulend met een tas vol geluidsbandjes, naar het oude VARA-gebouw aan de Heuvellaan in het gezelschap van, als ik me goed herinner, Diane de Coninck. We werkten voor het toenmalige feministische programma Hoor Haar! en hadden een hele dag monteren in een benauwde studio voor de boeg. We passeerden de rijke Gooise villa's met prachtige tuinen vol bloeiende Japanse kers. Een dame van onze leeftijd in zijden kimono trippelde een tuinpad af om haar kostwinner uit te zwaaien. Zijn auto met chauffeur stond al te wachten. We wierpen elkaar een verholen afgunstige blik toe. Hebben we het tóch fout aangepakt?

,,Alles is beter dan seksuele slavernij'', schreven in die dagen de radicaal-feministes Anneke van Baalen en Marijke Ekelschot van uitgeverij De Bonte Was in hun tijdschrift Feminist (nummer 3, Amsterdam 1982). Dat vonden wij van Hoor haar! natuurlijk ook, al kon het soms even erg verleidelijk lijken je lekker te laten onderhouden.

Een paar decennia verder – Hoor haar! is allang ter ziele – lees ik dat er tegenwoordig in een fraai pand aan de Keizersgracht in Amsterdam een cursus `hoe vang ik een rijke man' wordt aangeboden. Voormalig `escortkoningin' Elène Vis geeft de lessen in haar Hanky Panky-school.

,,Je kunt het vrouwen leren. Als je een man wilt veroveren met status, moet je je presenteren op een manier die hij gewend is. Het is eigenlijk net als het sprookje van Assepoester. De prins viel niet op haar in haar schoonmaakkloffie, maar toen ze zich had omgetoverd als een mooie prinses'', vertelt de docente in De Telegraaf. Haar opleidingsinstituut is in de eerste plaats bestemd voor prostituees die er

leren hoe ze hun klanten kunnen vermaken en daarmee zoveel mogelijk geld kunnen verdienen, wat volgens Vis moet leiden tot een beter leven en mogelijk zelfs tot een einde aan hun carrière als prostituee. De voormalige hoerenmadam noemt dit een idealistisch streven. Wie zei daar dat idealen verleden tijd zijn?

Van Baalen en Ekelschot hadden gewoon gelijk. Nooit is door vrouwen de eis gesteld van een zodanig minimuminkomen dat je er een man van zou kunnen houden om voor de kinderen te zorgen. Een vrouw die zich laat mainteneren in ruil voor seksuele en huishoudelijke diensten beoefent het ambacht van prostituee (met dit verschil dat die vrouw zichzelf ook nog eens verliest als subject).

Het hoogst bereikbare ideaal voor de hoer is één klant te hebben, voor wie dan in één moeite door alle huishoudelijke, opvoedkundige en andere zorgtaken verricht worden. Dit was en blijft de basis van het gezinsdenken, dat weer helemaal terug is van nooit weggeweest. Donderdag was het de Dag van het Gezin.

In de Volkskrant werd aan deze gezinsdag, die heel aardig past in de traditie van het voorheen roomse dagblad, dat vroeger onder leiding van de KVP campagne voerde voor `het gezin als hoeksteen van de samenleving', luister bijgezet met een artikel op de Forumpagina onder de kop: `Gezin en emancipatie horen bij elkaar'. Het was van de hand van de waarnemend voorzitter van de Nederlandse Gezinsraad, Erna Hooghiemstra, en bleek te zijn geschreven in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik ga er maar even aan voorbij dat de Volkskrant artikelen afdrukt die in opdracht van de regering zijn geschreven en die je dus eerder zou verwachten in de Staatscourant. Maar goed, dat hoeft niet af te doen aan de centrale stelling van de auteur. Deze betoogt dat het gezin bevorderlijk is voor de emancipatie van vrouwen. ,,Denk alleen maar aan de belangrijke functie die het gezin heeft bij de overdracht van normen en waarden, als startpunt van de ontwikkeling van zelfstandige burgers, als plaats ook waar idealen over bijvoorbeeld emancipatie in de praktijk kunnen worden gebracht.''

Historisch gezien is het gezin de plaats waar vrouwen werden onderdrukt volgens het Hanky Panky-model en waar traditionele rolmodellen werden doorgegeven. Op de avond van de Dag van het Gezin werd een Zembla-documentaire uitgezonden over geweld in gezinsverband, variërend van moord en doodslag tot slaan met een hondenriem en het in oren steken van satéprikkers. Nu zijn dat vanzelfsprekend uitwassen, in geen enkel opzicht representatief voor het gemiddelde gezin, maar toch: de soepele verbinding die de Gezinsraad maakt tussen het gezinsleven en de emancipatie is niet zo vanzelfsprekend als door Hooghiemstra wordt voorgesteld. De stelling dat het gezin een kweekvijver van autonome, vrije individuen is, kan nog altijd keihard worden omgedraaid tot de even verdedigbare stelling dat het een broeinest is van onderdrukking en maatschappelijke dressuur. Denk alleen maar aan de talloze moslimmeisjes die krijgen aangeleerd dat zij nederig en gesluierd door het leven moeten gaan, gehoorzaam aan vader en broers die haar maagdelijkheid bewaken en haar desgewenst tot een huwelijk met een niet zelf gekozen partner dwingen.

Nu zal de Gezinsraad me tegenwerpen dat ik nog te veel denk in termen van het `traditionele' gezin, bestaande uit een mannelijke kostwinner met ondergeschikte aanhang, terwijl dit tegenwoordig maar één van de gangbare gezinsvormen is, die concurreert met categorieën als het `moderne', het `egalitaire' en het `geïndividualiseerde' gezinstype. En die kunnen allemaal reuze emancipatoir zijn. De Gezinsraad zelf heeft echter uit onderzoek naar de verkiezingsprogramma's geconcludeerd dat in navolging van het CDA alle politieke partijen geneigd zijn de individualiseringsgedachte – voorwaarde voor emancipatie – op een zijspoor te zetten. De links georiënteerde partijen volgen de confessionelen op de voet en ook de VVD en D66 schuiven die kant op. Het kabinet-Balkenende gaf Nederland voor het eerst sinds 1945 een staatssecretaris voor gezinsbeleid in plaats van emancipatiebeleid.

In de nu vrijwel afgeronde kabinetsformatie zet deze tendens zich versterkt door. Enerzijds komen de sociale uitkeringen – en daarmee in de eerste plaats de positie van vrouwen in de bijstand –

onder druk, anderzijds komt er

zoiets als een fiscale gezinstoeslag.

Uit het huidige gezinsbeleid – ik noem het gezinsfundamentalisme – stijgt de pislucht van de jaren '50 op. Het geurspoor van het CDA. Schande over VVD en D66. Ayaan, Lousewies, wat krijgen we nu? De nieuwe heiligverklaring van het gezin staat voor de nieuwe onheilige alliantie tussen pastoor en imam. Gruwelijk. Hallo daar, moslimmeisjes, vmbo-studentes, caissières bij Albert Heijn, die derde feministische golf, komt daar nog wat van?