Crises in toerisme niet bij te benen

Sars, terrorisme, economische tegenwind. Het gaat niet best met het toerisme, een van 's werelds grootste economische sectoren. In het Portugese Vilamoura hield de World Travel & Tourism Council een top over zichzelf.

Neil Armstrong wil een nieuw reisbureau beginnen. De voormalige astronaut heeft avontuurlijke reisjes in de aanbieding naar `zijn eigen maan', de planeten Mars, Venus en Jupiter. Technisch kan het, zegt de 72-jarige Amerikaan, ,,en het levert veel frequent flyer miles op, maar zijn er klanten?'' ,,Jazeker'', antwoordt de bestuursvoorzitter van de reismultinational TUI, Michael Frenzel, ,,als u een goedkopestoelenmaatschappij naar de maan kunt laten vliegen doen wij mee.''

Ze willen zo graag: de captains of industry uit de toerismewereld pogen de reizigers aller landen vooruit te schreeuwen naar exotische oorden, steeds verder, steeds hoger, desnoods de maan. `Vakantie is goed voor u, reizen is leuk, blijf niet thuis', zeggen ze. Maar wat als de consument niet wil, of niet dúrft te reizen? De World Travel & Tourism Council (WTTC), een overkoepelende belangenorganisatie van grote bedrijven en instellingen die werkzaam zijn in de toerisme-industrie, moest in Vilamoura een antwoord vinden op de grootste crisis ooit in de reiswereld, veroorzaakt door een veelkoppige draak: terrorisme, oorlog in Irak, economische stagnatie, sars. De council lanceerde gisteren een `blauwdruk voor nieuw toerisme'. De Franse voorzitter Jean-Claude Baumgarten definieerde het zo: ,,Nieuw toerisme moet het belang van reizen en toerisme promoten in termen van economische groei en het scheppen van werkgelegenheid.'' Het is een nietszeggend concept, bedacht door een verwarde bedrijfstak die het even niet meer weet.

De WTTC kon de ontwikkelingen de afgelopen tijd niet meer bijbenen. Eerst bracht de oorlog tegen Irak en de angst voor terrorisme de omzet van de branche naar beneden, maar dat was niet onverwacht en de organisatie kon in het jaarrapport, opgesteld in maart, deze factoren meenemen. De organisatie becijferde een mondiale groei van de sector in 2003 van 1,1 procent. Toen kwam sars, plotseling. De in China ontstane infectieziekte verlamde vanaf april de stroom reizigers, niet alleen naar de brongebieden Hongkong, China, Singapore en Vietnam, maar ook naar steden waar sars opdook, zoals Toronto.

,,Nog nooit heb ik in zo'n korte tijd zoveel business verloren zien gaan'', zei voorzitter Baumgarten gisteren. Hotels in de besmette gebieden rapporteerden de afgelopen weken een bezettingsgraad van 5 procent. En het houdt niet op. De aantallen passagiers op de grote Chinese luchtvaartmaatschappijen daalden de eerste tien dagen van deze maand met 81 procent. Van de verwachte groei van het mondiale toerisme blijft, zo gaf Baumgarten toe `na sars' nog maar een schamele 0,1 procent over. En in de rapportage van WTTC was Taiwan nog niet eens meegenomen, waar de ziekte twee weken geleden opdook.

Toch vindt Peter de Jong, de directeur van PATA (Pacific Asia Travel Association) de aandacht voor sars sterk overdreven. ,,Er zijn veel grotere gevaren dan sars, het autoverkeer om te beginnen. Maar is er iemand in het Westen die thuisblijft omdat het wegverkeer zo gevaarlijk is in het buitenland? Of malaria. Elk jaar sterven miljoenen mensen aan malaria. Ook dat weerhoudt toeristen er niet van naar landen te reizen waar malaria voorkomt, waarom sars dan wel?'' De Jong zoekt zelf de verklaring in de onbekendheid rondom sars, qua oorzaak en behandeling. Door die onbekendheid zal het virus een verwoestende uitwerking blijven houden op de toeristen- en reismarkt van Azië en elders. De Jong: ,,We hebben rust nodig, er heerst hysterie, de balans is nu zoek.''

De Jong, die voor 2004 herstel verwacht, behoort tot het leger van optimisten; zij die, afkomstig uit het toeristische bedrijf, van het `alles is onder controle' een selffulfilling prophecy willen maken. Er waren ook pessimisten op het congres in Portugal, die denken dat de crisis langer zal duren. James Rubin, voorheen onderminister in de regering van Bill Clinton, vreest een opleving van het terrorisme. In een scherpe analyse maakte Rubin duidelijk dat de ,,nederlaag voor het terrorisme in Afghanistan en Irak'' een verschuiving teweeg zal brengen van gevaar naar elders, met name islamitische landen. ,,Naar Afghanistan en straks ook Irak kunnen we weer vrijelijk reizen, maar ik ben bang dat dat niet zo veel toeristen zal opleveren. Daarentegen zal het gevaarlijker worden in bij voorbeeld Saoedie-Arabië, Indonesië, Maleisië, de Filippijnen en ook Kenia. Osama bin Laden leeft nog en zijn Al Qaeda zal niet schromen aanslagen op toeristen op te voeren.''

Alles wordt anders in de reiswereld, ook als de markt de komende jaren weer terugkaatst uit de diepste crisis in zijn bestaan, daarover zijn de grote industriebazen het in Vilamoura eens. Neem de zakenmarkt, ruwweg goed voor de helft van de omzet in de hotelsector en het trekpaard van de luchtvaartindustrie. Als gevolg van de crises heeft menig bedrijf nu zijn corporate reizen in business class vervangen door economy class. Of vliegreizen zijn in zijn geheel vervangen door conference calls. Dit zijn nieuwe `verworvenheden' die bij een normalisering van de internationale situatie waarschijnlijk niet zullen worden teruggedraaid. Het is omzetverlies dat nooit meer terugkomt. Ook dat is nieuw toerisme.