Op Harreveld gaat nu alles goed

Jarenlang werd de justitiële jeugdinrichting Harreveld geplaagd door incidenten. Een gedragscode voor het personeel moet hier een einde aan maken.

Groepsleider Henrico Kroek had al spijt toen het woord er uitfloepte. Zonder na te denken had hij het kleinste meisje op zijn afdeling ,,het kaboutervrouwtje'' genoemd. Het vervolg liet zich raden. De volgende weken noemden alle meisjes haar zo. Het kleine meisje kromp nog verder ineen.

Het was `een fout', erkent Kroek. Omdat hij, de groepsleider, het zei, dachten anderen dat ze het ook mochten zeggen. Een in eigen huis ontwikkelde gedragscode, samengevat in een handzaam boekwerkje, moet hem en zijn 475 collega's op Harreveld behoeden voor misstappen.

In de particuliere justitiële jeugdinrichting werken zij, verspreid over locaties in Harreveld en Almelo, met de moeilijkste jongeren van Nederland. De 270 jongens en meisjes tussen de 12 en 23 jaar oud zijn door toedoen van de rechter of gezinsvoogdij in Harreveld terechtgekomen. Zonder uitzondering hebben ze een problematische jeugd achter de rug, waarbij ze dader of slachtoffer zijn van zedenmisdrijven of ernstige geweldsdelicten. In Harreveld worden ze voorbereid op terugkeer naar de maatschappij. ,,Wij zijn voor veel jeugdigen het laatste station'', zegt directeur Vincent Maas.

De jongeren in Harreveld zijn kwetsbaar. Voorkomen moet worden dat ze nogmaals beschadigd worden. Op de voorpagina van het gedragscodeboekje staat een herder afgebeeld, die zijn armen beschermend om een lammetje slaat. Zo ziet Maas de ideale relatie tussen Harreveld en de jeugdigen. Om dit te bereiken zijn 22 regels opgesteld, waaraan alle medewerkers zich moeten houden. De regels variëren van het ogenschijnlijke onschuldige `maak geen grappen over uiterlijk' tot het verbod op `privé-relaties of seksuele omgang met jeugdigen'. Voor het vinden van concrete voorbeelden van ongeoorloofd gedrag hoefden de opstellers van de gedragscode niet lang na te denken. Veel is gebaseerd op incidenten. Een groepsleider die de jongeren zijn auto laat wassen, een werknemer die sportschoenen aan jongeren verkoopt en groepsleiders die relaties met minderjarige pupillen aangaan. Het is allemaal gebeurd, erkent directeur Maas. Over één incident, waarbij erotische foto's van meisjes op internet werden geplaatst, zijn zelfs Kamervragen gesteld.

Maas, drie jaar geleden aangetreden, zegt hard op te treden tegen excessen. Medewerkers krijgen bijscholing, worden overgeplaatst of ontslagen. Begin dit jaar is een ontslagen groepsleider wegens ontucht met een 14-jarig meisje door de Almelose rechtbank tot een voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld.

Jongeren in justitiële jeugdinrichtingen kunnen klagen bij een klachtencommissie. Van alle zeventien jeugdinrichtingen in Nederland worden in Harreveld de meeste klachten genoteerd. Maas vat het positief op – hieruit blijkt dat jongeren voor hun recht durven op te komen. De incidenten in Harreveld vloeiden voort uit een cultuur waarbij medewerkers elkaar niet aanspraken op ongewenst gedrag, overtredingen werden door de leiding niet bestraft. Organisatiebureau KPMG concludeerde twee jaar geleden dat de cultuur `te informeel' was. De loyale houding van de werknemers ten opzichte van elkaar, had een onwenselijke uitwerking.

In Harreveld waren allerlei zaken lange tijd ,,niet bespreekbaar'' of ,,met de mantel der liefde bedekt'', concludeert bestuurslid Rita Verdonk van Harreveld. Verdonk, oud-directeur justitiële jeugdinrichtingen van het ministerie van Justitie, is voorzitter van een externe commissie die toeziet op het verbeteren van de integriteit binnen de instelling. Ook een rechter, een directeur van een andere jeugdinrichting en een gedragswetenschapper maken hier deel van uit.

De gedragscode in Harreveld is geen `handboek soldaat' maar een handreiking om medewerkers ervan bewust te maken dat ze snel een grens kunnen overschrijden. ,,We pakken niet moedwillig een jeugdige hard aan'', zegt beleidsmedewerker Wybren Grooteboer. ,,Maar in een conflict kun je de controle over jezelf verliezen. Door de gedragscode moet je aanvoelen dat zo'n punt eraan komt en hoe je je fout moet herstellen.''

Dat er niettemin een grijs gebied blijft, blijkt tijdens een discussie met personeelsleden. Hoe letterlijk moet je het verbod op vriendschap met een jeugdige nemen? Is een kus voor het slapen gaan toegestaan? ,,Waarom niet, ik lees ze lekker voor en geef ze een knuffel'', zegt groepsleider Edison La Cruz. Anderen vinden dit te ver gaan.

En durft iedereen zijn of haar collega te wijzen op ongewenst gedrag? En desnoods de leiding in te lichten? ,,We zéggen wel dat we het doen, maar we doen het niet'', zegt een sceptische Claudia Franceschina. ,,Medewerkers zijn bang dat ze gestraft worden als ze fouten maken'', weet directeur Maas. Hij denkt dat het nog wel een aantal jaren zal duren voordat iedereen eerlijk tegenover elkaar is. ,,Het zit hier in het behang'', zegt hij over de oude cultuur.