Moord op het bal

Opera Zuid brengt de komende weken voorstellingen van Verdi's `Un ballo in maschera'. De opera over de historische moord op de Zweedse koning Gustav III mocht in het negentiende-eeuwse Italië niet worden getoond.

Als de Zweedse koning Gustav III in 1859 even de hemel had mogen verlaten voor het bijwonen van de première van Un ballo in maschera, zou hij zichzelf niet hebben herkend als de hoofdpersoon in deze opera van Verdi. De koning zag daar in Rome een opera over Riccardo, de Engelse graaf van Warwick, aan het eind van de zeventiende eeuw de gouverneur van Boston. Graaf Riccardo heeft in deze Engelse kolonie een creoolse secretaris met de Italiaanse naam Renato, die is getrouwd met Amelia. De graaf wil een affaire met Amelia beginnen, maar dat mislukt. Hij wordt op een gemaskerd bal belaagd door de samenzweerders Tom en Sam en wordt doodgestoken door Renato. In een slechts luttele minuten durende stervensaria vergeeft de graaf iedereen – einde opera.

Die aanslag op een gemaskerd bal zou voor Gustav III de enige overeenkomst met zijn eigen leven zijn geweest. Hij werd in maart 1792 in de rug geschoten in de Opera van Stockholm door kapitein Anckarström, die roestige spijkers in zijn pistool had gedaan. Het complot was georganiseerd door de graven Horn en Ribbing. Gustav leefde nog dertien dagen, voor hij na een heftige doodsstrijd overleed aan wondkoorts. Gustav had Anckarström ondertussen op nobele wijze vergeven. Maar na zijn dood rekende men bloedig af met de moordenaar. Anckarström werd onthoofd, zijn moordenaarshand werd afgehakt en daarna werd hij nog gevierendeeld.

Van die gruwelijke en genadeloze nasleep is in Un ballo in maschera niets te zien. Maar ook van de licht-promiscue voorgeschiedenis van de moord op Riccardo zou Gustav III niets hebben herkend. De Engelse gouverneur Riccardo is ongetrouwd als hij belangstelling toont voor Amelia. Gustav zelf was al 26 jaar getrouwd met koningin Sophie Magdalena. Gustav had ook helemaal geen belangstelling voor andere vrouwen. Hij was homoseksueel, al had hij wel voldaan aan zijn koninklijke plicht om nageslacht te verwekken.

Als Gustav na afloop van de succesvolle première van Un ballo in maschera Verdi zou hebben aangesproken over alles wat aan de opera over hemzelf niet klopte, had hij van de componist een ongelooflijk verhaal gehoord, vol woede en frustratie. Verdi zou hem hebben verteld over eindeloze problemen met de autoriteiten, de censuur, juridische procedures wegens contractbreuk en een afgelaste première. Het verhaal over de moord op koning Gustav III van Zweden had zeker al vijf andere versies gehad, met telkens andere namen en functies voor Gustav, telkens ook weer spelend in andere landen en in andere tijden. ,,Sire'', zou Verdi hebben gezegd, ,,u heeft een eindeloze serie metamorfoses ondergaan, omdat een koning nu eenmaal niet mag worden vermoord.''

Revolutie

Het tonen van een moord op een koning, zou Verdi hebben uitgelegd, was uitgesloten in een negentiende-eeuwse Italiaans opera. Italië werd geregeerd door de Oostenrijkse keizer en een opera over een moord op een koning zou tot oproer en revolutie hebben kunnen leiden. Was in 1830 de Belgische opstand tegen Nederland niet begonnen in de opera van Brussel tijdens de opera La muette de Portici van de Franse componist Daniel Auber over de opstand van Napolitanen tegen de Spanjaarden in 1648?

Diezelfde Auber had in 1833 de eerste opera geschreven over Gustav, op een libretto van Eugène Scribe: Gustav III ou Le bal masqué. Koning Gustav had hier nog zijn eigen naam. Maar het verhaal van Scribe, dat ook door Verdi was gebruikt, stond ver af van de historische realiteit van het Zweden aan het eind van de achttiende eeuw in de tijd van de Franse revolutie. Koning Gustav was niet vermoord om een liefdesaffaire, maar na een complot van de graven Horn en Ribbing en uitsluitend om politieke redenen.

Horn en Ribbing waren de verbitterde vertegenwoordigers van de adel en de grootgrondbezitters, die vroeger het parlement vormden dat tegen elke maatschappelijke vernieuwing was. Gustav was een verlicht vorst met veel belangstelling voor kunst en cultuur. Hij stichtte de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen, nu vooral bekend als toekenner van de Nobelprijzen. Gustav pleegde uit naam van het volk een staatsgreep in eigen land. Hij ontnam de macht aan de adel en werd een autocratisch vorst.

Die politiek-maatschappelijke dimensie van de Zweedse koningsmoord was voor librettoschrijver Scribe oninteressant in het Frankrijk van na Napoleon, de tijd van de restauratie van het Franse koningschap. Hij construeerde een noodlottige liefdesaffaire met een rol voor een waarzegster, die bij operacomponisten bijzonder in de smaak viel. Tien jaar later zette ook de Italiaanse componist Mercadante Scribe's libretto op muziek: Il reggente (De regent). Om het verhaal van zijn opera over Gustav langs de censuur te krijgen, werd het verplaatst naar het zestiende-eeuwse Schotland ten tijde van koningin Mary Stuart.

Toen Giuseppe Verdi de opdracht kreeg voor een opera die begin 1858 in Napels in première moest gaan, dacht hij eerst aan Shakespeare's King Lear, maar koos hij uiteindelijk voor Scribe's libretto over Gustav III. Verdi voorzag de problemen met de censuur en overlegde met vertaler Antonio Somma over een andere locatie voor de handeling en een andere tijd. De verplaatsing naar het Zweden van de twaalfde eeuw leek Verdi niet goed: het was daar in het noorden toen te rauw en te ruw voor een verhaal met de uitstraling van Franse gratie.

Uiteindelijk bereikten Verdi en Somma overeenstemming over de Noord-Duitse plaats Stettin in de zeventiende eeuw en de titel La vendetta in domino (De wraak bij het dominospel). Maar toen in januari 1858 in Parijs een bomaanslag was gepleegd op Napoleon III, per koets onderweg naar de Opéra, verbood de censor in Napels elke moord op een machthebber waar en wanneer dan ook. Het jaar daarvoor was de koning van Napels nog door een soldaat aangevallen.

Verdi's opera kon alleen doorgaan zonder verwijzingen naar macht en met allerlei andere wijzigingen. Gustav moest een gewone heer worden, Amelia diende te veranderen in de zuster van Renato, de scène met de waarzegster moest anders, het bal diende te verdwijnen, de moord mocht niet op het podium plaatsvinden.

Contractbreuk

De Opera van Napels herschreef het libretto op die manier. De opera zou spelen in het Florence van de veertiende eeuw en Adelia degli Adimari heten. Er werd al gerepeteerd, Verdi weigerde en werd beschuldigd van contractbreuk. Hij bood zijn opera aan in Rome, waar de censor ook eiste dat namen en plaatsen werden veranderd. Eerst werd nog gedacht aan de Kaukasus, toen werd definitief besloten tot Boston. Zo ging Un ballo in maschera in première met Gustav als Riccardo, de creool Renato als Anckarström, de waarzegster Ulrica als Madame Arvedson en met Samuel en Tom als de graven Horn en Ribbing.

Een eeuw lang leefde de operawereld voort onder de Italiaanse censuur en had Amerika in de wildwesttijd in Un ballo im maschera een Verdi-opera die geheel in eigen land speelde. Toen kwamen de producties die eindelijk de negentiende-eeuwse Italiaanse censuur negeerden en de opera van Scribe en Verdi weer in de historische context plaatsten, zoals ook Opera Zuid nu gaat presenteren. De personages kregen hun eigen namen terug, de locatie werd het Stockholm in de late pruikentijd van 1792, waar de koning werd vermoord tijdens een bal in het operatheater.

De echte Gustav III was ook dol op opera, hij was de intendant van het hofoperatheater naast het paleis van Drottningholm, even buiten Stockholm. Na de moord op Gustav werd het theatertje voorgoed gesloten. Pas in 1921 werd het voor het eerst weer geopend door een theaterhistoricus die het nog volledig intact aantrof, inclusief toneelmachinerie en barokke decors. Nu is Drottningholm `werelderfgoed' en worden er weer voorstellingen gegeven.

Het liefdesverhaal rond Amelia in de opera Un ballo en de geschiedenis van de moord op de homoseksuele verlichte koning Gustav zijn helaas niet consequent met elkaar te verenigen, hoe aantrekkelijk sommige aspecten zich ook laten uitwerken. Gustav kan dan tijdens de toenadering tot Amelia worden voorgesteld als biseksueel. Hij mag zich verlustigen in de aanblik van zijn bevallige page Oscar, een travestierol voor een sopraan. En dat in deze opera een moord wordt gepleegd in een operatheater lijkt een cadeau voor dramaturgen.

Maar Gustav III is niet zo gemakkelijk weer tot leven te brengen door hem te verwisselen met Verdi's personage Riccardo. Gustav werd vermoord tijdens een gemaskerd bal en wie zich daarin begeeft verliest zijn identiteit. Zo leeft Gustav nu voort als hoofdpersoon in een universeel verhaal. De opera is vooral zo tragisch omdat er bijna niets aan de hand is. Een nog niet eens gerealiseerde driehoeksverhouding eindigt met de moord door de nog niet bedrogen echtgenoot op een rivaal, die nog niet eens een minnaar was.

`Un ballo in maschera' door Opera Zuid: tournee van 17 mei t/m 14 juni. Inl: 043 3210166