Kiftende vrienden

In zijn nieuwe toneelstuk `Couleur Locale' neemt Eric de Vroedt de verwende Hollandse toerist op de korrel.

Vinex-wijken, Albert Heijn en Foster Parents – de stukken van toneelschrijver Eric de Vroedt zijn door en door Hollands. Ook zijn nieuwste stuk, Couleur Locale, gaat over Holland, terwijl het zich toch afspeelt in de lobby van een luxehotel in een niet nader genoemd derdewereldland. Buiten is het revolutie, binnen schelden vier Hollandse toeristen op het feit dat het altijd Duitsers zijn die je ligstoel in beslag nemen als je opstaat om een cocktail te bestellen.

Zegt Bob: ,,Dit land heeft mij verrast. Het is hier allemaal piekfijn in orde. Dit hotel is het neusje van de zalm. Een dependance van de beschaving. Ik zeg het je: van de beschaving. Daarbuiten is het misschien één en al stenen tijdperk, maar hier is het schoon. Hier is het netjes. Hierbinnen merk je er helemaal niks van.''

Zegt Hendrikje: ,,Ik vind buitenlanders ook best leuk, maar in het buitenland zijn het er soms gewoon te veel.''

De massaal beleefde `unieke ervaring' van het toerisme is sinds een aantal jaren een dankbaar onderwerp voor kunstenaars; zo schreef de Brit William Sutcliffe de backpackerssatire Are you experienced? en fotografeerde de Britse fotograaf Martin Parr de hordes originele toeristen die doen alsof ze de toren van Pisa overeind houden. Nederlanders waagden zich nog niet aan het onderwerp, maar de satire kent hier dan ook geen levendige traditie, zeker niet sinds het overlijden van Guus Vleugel in 1998.

Anders dan veel van zijn generatiegenoten verpakt Eric de Vroedt (1972) zijn engagement in vileine, toegankelijke komedies. ,,Ik wil politiek theater maken'', zegt hij, ,,en met humor, een combinatie die hier niet gebruikelijk is. Bovendien hou ik ervan de dingen concreet te maken. Afstandelijke beschouwingen op het toneel zeggen me niets; het gaat om de dingen uit het dagelijks leven waar je je verhouding toe moet bepalen; Albert Heijn, bonuskaart, vakantie''.

In een Pizza Hut-vestiging in het Marriott-hotel in Amsterdam – toepasselijke omgeving – vertelt De Vroedt over het ontstaan van zijn meest recente stuk. ,,Na 11 september wilde ik iets schrijven over de verhouding tussen het westen en de rest van de wereld. Ik was me, zoals iedereen denk ik, ineens erg van die verhouding bewust. Maar al veel langer wilde ik iets maken over toerisme, vanwege mijn eigen ambivalente gevoelens als ik op reis ben. Hoe je in Florence alles wilt zien en weten over renaissancekunst, terwijl renaissancekunst je de rest van het jaar niet interesseert. Hoe ik al verschillende malen in Italië geweest ben en nog nooit in het Waddengebied. Afgelopen zomer ben ik op Java en Bali geweest. Aanvankelijk vond ik Bali eigenlijk niet kunnen – veel te toeristisch. Maar uiteindelijk ben ik er juist heel lang gebleven; het was er prachtig. In oktober, na de bomaanslagen op Bali, vond ik het helemaal belangrijk om het stuk snel te maken. Nu de wereld zo turbulent was wilde ik me er in mengen.''

Behalve bij zijn eigen vakantie op Bali zocht De Vroedt zijn inspiratie voor Couleur Locale onder meer bij de ongerichte angstgevoelens uit A delicate balance van Edward Albee, bij het genadeloze sekstoerisme uit Platform van Michel Houellebecq, en bij Koorts van Wallace Shawn, hier kortgeleden nog door Sylvia Poorta gespeeld, een monoloog over een man die in een hotelkamer zijn engagement overdenkt. De Vroedt: ,,Shawn maakt nog de meest analytische schets van onze verhouding tot de derde wereld, vind ik. Zijn stuk gaat over een betrokkenheid die er zeker wel is, maar die nooit tot consequenties leidt.''

Cornflakes

Hij kijkt graag naar de tv-serie Seinfeld, vertelt hij – ,,prachtig, dat vermogen om heel lang door te gaan over niets, de diepgang van gezeik over een pak cornflakes'' – en hij beaamt dat hij wel verwantschap voelt met een satiricus als Vleugel of met de dialogen van David Mamet. Zijn eigen dialogen mogen er ook zijn; snel, vals en trefzeker, soms ook ongegeneerd melig. De Vroedt: ,,Zelf schrijf ik eerst veel klad, mijn computer staat vol met allerlei tirades en oefenscènes. Pas later dik ik dat in tot dialogen en dwing ik mezelf om namen en personages te verzinnen. Aanvankelijk interesseerden plot en karakters me niet, het ging me alleen maar om de verschillende invalshoeken in de discussie. Nu dwing ik mezelf om echte personages te maken, en zie ik meer de waarde in van een verhaal.''

De Vroedts Toneelgroep Monk, een verbond van vier mensen die in 1997 afstudeerden aan de Toneelschool Arnhem, zit in de lift sinds het zijn stukken speelt. Zijn korte, bijtende zinnetjes – of zeg maar: rotopmerkingen – zijn in goede handen bij zijn drie voormalige schoolgenoten, de acteurs Ellen Goemans, Maartje van den Brink en Rutger Kroon. De vrouwen munten uit in snieren, snijden, zeuren en zagen, Kroon fungeert als lijzige underdog. Dat gaat zo in Couleur Locale, en dat ging zo in Go Baby Go, De Vroedts versie van Tsjechovs Drie Zusters. Zijn eerste stuk, de trilogie Rhodos, in Holland staat een huis, over Nederland als Vinexwijk – bewerkt De Vroedt tot een scenario voor de VPRO-televisie. ,,Een typisch nineties-stuk'', zegt hij er nu over, ,,met al die merknamen en opschepperij''.

Je zou Rhodos, Go Baby Go en Couleur Locale kunnen zien als een trilogie over Hollandse onvrede, het intens verwende cynisme en de passiviteit van de ziekende zusters uit Go Baby Go voorop. In Couleur Locale valt op hoe de neiging tot het hogere van de één, elke poging tot oprecht gevoel of voorzichtig ideaal, onmiddellijk wordt afgestraft door de anderen.

Is kiften onze nationale hobby? ,,Het is meer iets dat ik zie in mijn generatie. Interesse, ambitie, pretentie of idealisme wordt de kop ingedrukt, onderuitgehaald in de lol van de groep. Neem de oorlog in Irak: het raakt je een keer, twee keer misschien, maar de derde keer doe je er al cynisch over, en de vierde keer wil je het er al niet eens meer over hebben. Als je dat wel wil, snoert iemand anders je de mond. De mensen in mijn stukken houden elkaar klein, tot elke prijs.''

Clichés

En er speelt nog iets anders mee, vertelt De Vroedt. Voor Couleur Locale bedroeg de voorbereidingstijd niet meer dan een maand. ,,We willen alles zo licht en casual mogelijk brengen. Open blijven, niet in typetjes vervallen. De acteurs vallen daarom niet helemaal samen met hun personages. Het is eerder zo dat ze alle sjablonen en clichés citeren. Zoals we in het dagelijks leven ook voortdurend ironisch doen, citeren en onszelf tussen aanhalingstekens zetten, omdat we ons zo bewust zijn van onszelf. Als het goed is, houdt de voorstelling het midden tussen drama en citaat. De uitkomst is dat de personages op het laatst toch, ondanks zichzelf, iets proberen te zeggen of te menen. In die zin hanteer ik een moraal.''

Uit Couleur Locale blijkt dat de wereld buiten de enclave Nederland de personages vooral op de zenuwen werkt. Of ze nu tweehonderd procent service eisen of juist op zoek zijn naar hun `derdewereldzusje', ze overschreeuwen zichzelf voortdurend. De acteurs Anil Jagdewsing als stille ober en Ghieslaine Tijsterman als het derdewereldzusje, moeten in het stuk dus juist erg veel zwijgen en glimlachen.

,,Iemand zei me: dit is de meest racistische voorstelling die ik ooit heb gezien'', zegt De Vroedt. ,,Maar dat is juist waar het hier over gaat. Ghieslaine en Anil zijn net zo Hollands als de andere vier. Ze vonden het juist wel leuk om eens te spelen met de clichés die ze steeds krijgen opgedrongen.''

Hoe dan ook, meent De Vroedt, zijn stuk laat zien hoe armoede en andere culturen ons momenteel vooral op de zenuwen lijken te werken. ,,We vinden het allemaal ingewikkeld, en van ingewikkeld houden we niet. We hebben geen idee wat we nu eigenlijk van anderen moeten denken of vinden. Die hele Pim Fortuyn-crisis draaide om de eis dat buitenlanders zich eindelijk maar eens moesten gedragen als Nederlanders. Maar wat is dat, een Nederlander? We weten het zelf niet. Dat uit zich in angst, wantrouwen, zelfs agressie. Je ziet dat in het groot en in het klein. In relaties gaan mensen maar alvast in de aanval, voor het geval iemand het later nog in zijn hoofd haalt iets kwetsends te zeggen. Bob en Hendrikje hanteren de Bush-doctrine van de preventieve aanval in het klein.''

Inl: www.tgmonk.nl. `Couleur Locale'. 16/5, Plaza Futura, Eindhoven; 21 en 22/5 in Theater Korzo, Den Haag; 30 en 31/5, Rotterdamse Schouwburg. In het najaar volgt tournee.