Goed komt het niet meer

De Tweede Wereldoorlog ligt al meer dan een halve eeuw achter ons, maar nog altijd zijn niet alle verhalen verteld. Malka Mai, de recent opgedoken ervaringen van het Poolse meisje dat op houten sandalen een barre zwerftocht maakt door het Pools-Hongaarse grensgebied, wordt aangeduid als `een waar gebeurd verhaal'.

Aanvankelijk verandert er met de komst van de Duitsers in Polen niet zo veel voor Malka Mai. De keer dat ze bijna verdronk in de beek bij haar huis heeft een diepere indruk op haar gemaakt dan de oorlog en de verplichting een gele ster te moeten dragen. Ernstiger is dat ook Malka's moeder Hanna de dreigende voortekenen niet ziet, niet wil zien. Ze voelt zich gerustgesteld door haar goede contacten met Duitse officieren. Maar het is vooral haar beroep waardoor ze zich beschermd waant. Als enige districtsarts in een uitgestrekt gebied is zij onmisbaar, meent ze. Het blijkt een cruciale beoordelingsfout.

Als er op een dag `acties' in het dorp zijn waarbij joden worden opgepakt, begrijpt Hanna dat men voor haar geen uitzondering zal maken. Ze heeft net genoeg tijd wat papieren in haar zak te steken en vlucht dan halsoverkop met haar dochters Malka en Minna de bergen in, richting Hongaarse grens. Het is september 1943. De realiteit van de oorlog heeft hen ingehaald.

De geschiedenis is opgetekend door Mirjam Pressler, een Duitse kinderboekenschrijfster van naam en vertaalster van Nederlandse jeugdboekenauteurs als Toon Tellegen, Bart Moeyaert en Els Pelgrom. Ze baseerde zich op aantekeningen van Malka die in werkelijkheid anders heet en tegenwoordig in Tel Aviv woont. Bovendien sprak ze met haar, in 1996. Malka Mai echter, bleek zich `nog maar een paar dingen' te herinneren, schrijft Mirjam Pressler in haar nawoord. `Ik moest een eigen verhaal bedenken (...)' Waar gebeurd, verzonnen – hoe zit dat nu? Het relaas van de kleine Malka die al gauw gescheiden raakt van haar moeder en oudere zusje en als een opgejaagd en uitgehongerd diertje moet zien te overleven in een getto is hartverscheurend, maar als de tranen branden spookt tegelijk toch de vraag door het achterhoofd wat authentiek is en waar de mythe begint.

Aan de andere kant wekt Mirjam Pressler niet de indruk dat ze er grenzeloos op los fantaseert. Haar toon is sober en strak, ze lijkt in haar beschrijvingen eerder beducht voor te veel emoties dan te weinig, hetgeen de gebeurtenissen des te aangrijpender maakt. Het verhaal bestrijkt een halfjaar en wordt afwisselend verteld vanuit het standpunt van Malka en haar moeder. Terwijl Hanna wanhopig op zoek gaat naar haar verloren kind, raakt Malka steeds meer vervreemd van het idee dat ze een moeder heeft. Op den duur denkt ze slechts aan haar als `dokter Mai'.

In maart 1944 vinden ze elkaar terug, maar goed komt het niet meer. Uit het nawoord blijkt dat het gezin, later in Israël, niet meer heeft samengeleefd.

Mirjam Pressler: Malka Mai. Uit het Duits vertaald door Elly Schippers en Gerrit Bussink. 246 blz. Vanaf 12 jaar. €13,95