De liefde overspoelt Cyprus

Nu de grens tussen de beide delen van Cyprus open is, bloeit de vriendschap tussen Grieks- en Turks-Cyprioten op. Is het eind van de deling nabij?

Anthoulla houdt de afbeelding vast alsof het een icoon is. De kaart met daarop één Cyprus – ongedeeld, zonder scheidslijn – hing altijd achter het bureau van haar vader in het dorp Lapithos bij Kyrenia, waar de Grieks-Cyprische familie vroeger woonde. Maar in 1974, toen het Turkse leger het noordelijke deel van het eiland bezette en de eenheid van Cyprus voor eeuwig voorbij leek, moest Anthoulla vluchten. Alles liet de familie noodgewongen achter, ook de kaart.

Jarenlang woont Anthoulla al in Nicosia. Maar nu de grens, de zogenoemde groene lijn, tussen `Grieks' en `Turks' Cyprus weer open is, kon de familie voor het eerst sinds negenentwintig jaar weer terug naar het geliefde Lapithos, waar nu inmiddels alleen nog Turks-Cyprioten wonen. Een van Anthoulla's zoons zag de kaart. ,,En de mensen die nu in mijn huis wonen zijn zo aardig, die hebben de kaart gelijk teruggegeven.'' Anthoulla grijpt de – inmiddels ingelijste – kaart opnieuw vast en glimlacht: door de aardigheid van de Turks-Cyprioten heeft ze een dierbaar stuk van haar verleden teruggekregen.

Of kondigt de kaart juist een nieuwe toekomst voor Cyprus aan? Lange tijd leek het alsof het eiland voor eeuwig uit twee delen zou bestaan. Grieks- en Turks-Cyprioten konden immers niet vreedzaam samenleven, zo meenden velen, en dus was het maar goed dat het eiland was opgesplitst. Maar sinds de Turks-Cyprische leider Denktas eind april besloot de `grensformaliteiten' zo te vereenvoudigen dat Grieks-Cyprioten eigenlijk zonder meer toegang hebben tot het noorden, is Cyprus overspoeld door een golf van liefde.

Tweehonderdduizend Grieks-Cyprioten gingen terug naar hun huizen die ze in 1974 moesten verlaten en zagen dat de nieuwe, Turks-Cyprische bewoners hun uiterste best hadden gedaan om goed voor het optrekje te zorgen. ,,Ik heb een huis in Morphou'', vertelt de Grieks-Cyprioot Nassos bij de afscheiding tussen de beide delen van Cyprus. ,,Er wonen nu Turks-Cyprioten die oorpronkelijk uit Limassol komen. Ze hebben goed voor mijn huis gezorgd. De eerste keer dat ik kwam, gaven ze me koffie en limonade. Kijk maar op de achterbank, deze keer heb ik cadeautjes voor hun kinderen bij me''. Turks-Cyprioten, die ook massaal de grens overstaken, deden vergelijkbare ontdekkingen.

Zo euforisch was de verbroedering dat sommigen al begonnen te dromen over een nieuwe toekomst van het eiland. Zou het niet geweldig zijn als gewone mensen door hun vriendschap het gekissebis van de politici over hereniging naar de zijlijn zouden verwijzen en eigenhandig Cyprus weer één zouden maken?

Maar nu de eerste golven van liefde zijn overgetrokken, is al wel duidelijk dat het allemaal zo ver nog niet is. Het diplomatieke onderhandelingsproces tussen de leiders van de beide gemeenschappen ligt stil. Komt de hereniging er niet, dan wordt alleen het Griekse deel van Cyprus in 2004 lid van de Europese Unie.

Binnen de Grieks-Cyprische gemeenschap is de gang naar het noorden zeer omstreden. Voor Grieks-Cyprioten is Cyprus één land, waarvan het noorden door een bezettingsmacht (namelijk Turkije) in bezit is genomen. Maar de Turks-Cyprische `grensbeambten' eisen dat de Grieks-Cyprische bezoekers hun paspoort laten zien voordat ze het noorden binnen mogen (ze krijgen dan zelfs een `visum'). ,,En daarom ga ik dus niet'', zegt Anthoulla's zoon Spyros. [Vervolg CYPRUS: pagina 4]

CYPRUS

Het noorden is het noorden niet meer

[Vervolg van pagina 1] ,,Cyprus is één land, geen twee. Waarom moet je binnen een land je paspoort laten zien? '' Op grond van dezelfde overweging hebben de autoriteiten van de Republiek Cyprus ook een ambivalente houding aangenomen tegen de opening van de scheidslijn. Zij laten het over aan het geweten van iedere burger of die besluit te gaan of niet. ,,Echt een raar standpunt'', zegt een Grieks-Cyprioot in Nicosia die juist voorstander is van het leggen van contacten. ,,Wat is er nu beter dan vriendschap?'' Als je zo begint, mag je zelf ook bepalen aan de hand van je geweten of je steelt of niet, schreef een krant in Nicosia cynisch.

Maar misschien dat de kilte van de autoriteiten nog het minste probleem is. Veel pijnlijker is dat een aantal Grieks-Cyprioten inmiddels heeft ontdekt dat het noorden het noorden van vroeger niet meer is. ,,Wij hebben hun moskeeën bewaard'', zegt een Grieks-Cyprioot. ,,Zij hebben naar ons toe veel minder respect getoond. Op sommige plekken houden ze beesten in onze Grieks-orthodoxe kerken.'' ,,Ik hoop dat Europa (de Turks-Cyprische leider) Denktas en de zijnen ooit voor het gerecht sleept'', zegt een Grieks-Cyprioot die jarenlang in het Verenigd Koninkrijk woonde. ,,Want het vernietigen van nationaal erfgoed is een misdaad tegen de mensheid.'' Hoe precair de kwestie van de godsdienst nog steeds ligt, bleek gisteren: een dienst in de Grieks-orthodoxe kerk van Morphou, die nu juist wel goed was bewaard, werd ruw verstoord door de Turks-Cyprische politie.

Alle verbroedering en heerlijke kopjes Turkse koffie kunnen ook niet verhelen dat er uiteindelijk grote knopen moeten worden doorgehakt: wie gaat er in de huizen in het noorden wonen? Anthoulla's familie hoorde vroeger bij de absolute elite van het noorden: ze bezaten een koffieshop, een benzinestation, een bakkerij en een handel in bouwmaterialen. Anthoulla wil in ieder geval financiële compensatie voor wat ze verloor, maar nog liever wil ze gewoon weer terug naar waar ze opgroeide. Haar oplossing is simpel: de Turks-Cyprische mensen die op haar oude plek wonen, moeten maar naar Limassol, waar ze oorspronkelijk vandaankwamen, en de Turken van het vasteland moeten terug naar Turkije. Maar veel Turken op het eiland beschouwen zichzelf als Cyprioot en zelfs sommige voorstanders van vrede zijn tegen het opnieuw door elkaar husselen van Grieks- en Turks-Cyprioten.

Dat alles neemt niet weg dat het openstellen van de scheidslijn de kwestie-Cyprus voor eeuwig heeft veranderd. ,,Denktas en de zijnen gingen er altijd van uit dat de Grieks- en Turks-Cyprioten niet met elkaar konden samenleven'', zegt een inwoner van Nicosia. ,,En dat is nu wel gebleken dat dat onzin is''. En als de nieuw verworven vriendschap tussen Grieks- en Turks-Cyprioten wat onder spanning zou komen te staan, dan is er altijd nog de pijn van het verleden - die Grieks- en Turks-Cyprioten delen - die beide partijen weer bij elkaar kunnen brengen.

Anthoulla zag bij haar bezoek aan het noorden voor het eerst de plek waar haar vader begraven ligt. Hij bleef achter in 1974 en werd door een min of meer verdwaalde kogel van het Turkse leger gedood. Hij rust nu in de tuin van het huis, maar een echt graf is het niet - een handelaar gebruikt de plek als opslagplaats voor onderdelen van tweedehands auto's. Anthoulla barstte in huilen uit toen ze op de plek kwam, overmand door schuldgevoel. ,,Je had zes kinderen en er was niemand om je te begraven'', zei ze tegen haar vader. Als om te onderstrepen dat het oude Cyprus van haat en vijandschap voorbij is, waren het de nieuwe Turks-Cyprische bewoners die haar kwamen troosten.