Van Aartsen wacht mijnenveld

De vanmorgen gekozen fractievoorzitter van de VVD, Jozias van Aartsen, krijgt een lastige taak. De fractie koos hem om zijn onafhankelijke opstelling en verwacht een leider. Maar vanuit de partijgelederen klinkt ook de roep om steun voor het kabinet. En VVD-leider Zalm had eigenlijk liever De Grave als fractievoorzitter gehad

Een zeer lastige opgave heeft hij de vanochtend gekozen nieuwe fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer, Jozias van Aartsen. Hij moet de steun van de VVD-fractie voor het kabinet Balkenende II organiseren, een kabinet dat op voorhand een nogal wankele indruk maakt: een kleine Kamermeerderheid, een heterogene samenstelling en geleid door een premier wiens optreden ook in VVD-kring als uitgesproken zwak geldt.

Het politiek leiderschap van de VVD valt Van Aartsen bovendien niet ten deel althans voorlopig niet. Zijn voorganger Gerrit Zalm, die als vice-premier tot het kabinet toetreedt, blijft politiek leider van de VVD, totdat de partij anders beslist. Zalm lijkt vooral de stabiliteit van het kabinet in het hart te hebben gesloten. De fractievoorzitter heeft daarentegen nog andere, daarmee mogelijk tegenstrijdige belangen in het oog: de toekomst van de VVD.

Juist de wens van Zalm om het leiderschap te behouden leidde vanochtend tot Van Aartsens verkiezing. Een ruime meerderheid van de fractieleden bleek de afgelopen dagen toen hun mening één voor één werd gepolst in het kader van de zogenaamde `biechtstoelprocedure' geporteerd voor Van Aartsen. En dat juist omdat van Aartsen het `dualisme' belijdt, een relatief vrije en kritische opstelling van de Kamerfractie ten aanzien van het `eigen' kabinet.

Zalm had liever zijn medeonderhandelaar in de formatie, Frank de Grave, als fractievoorzitter gezien en leek het vanochtend een beetje benauwd te krijgen bij Van Aartsens verkiezing. Zalms neiging tot `monisme' (het tegendeel van dualisme) had in de VVD de afgelopen dagen echter breed verzet opgeroepen. Een oproep van partijvoorzitter Eenhoorn in de Volkskrant vanochtend, dat de fractie het nieuwe kabinet toch vooral moet steunen, was vergeefs.

Van Van Aartsen wordt in de VVD algemeen verwacht dat hij het Nederlandse liberalisme in de Kamer weer `smoel' geeft, opdat de VVD na het electorale debacle van vorig jaar en het aarzelend herstel op 22 januari opnieuw de centrale plaats inneemt waarop de partij op grond van de tijdgeest recht meent te hebben. De nieuwe fractievoorzitter is zich van die taak wél bewust, bleek vanochtend, toen Van Aartsen naast Zalm de pers te woord stond: ,,Ik wil de VVD weer duidelijk positioneren als een partij zoals we in de negentiende eeuw zijn geweest en ook in de twintigste: als een partij die wil veranderen. Ik geloof heel erg in de bezielende kracht van het liberalisme in de samenleving.''

Nog maar anderhalf jaar geleden werd aan Van Aartsens verzekeringen links en rechts, dat hij dóór wilde in de politiek, door weinigen geloof gehecht. Hij had toen zojuist een door de PvdA fel bekritiseerd ministerschap van Buitenlandse Zaken achter de rug waarin hij een aantal geruchtmakende flaters maakte. Een tegenvaller na een glanzende carrière als hoge ambtenaar (hij was onder andere secretaris-generaal op Binnenlandse Zaken) en minister van Landbouw in het eerste paarse kabinet.

Eerder gold Van Aartsen echter wel degelijk als een toekomstig leider van de VVD, mede gelet zijn partijcarrière: hij was fractieassistent van VVD-leider Wiegel in de jaren zeventig en directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD. Hij komt uit een politiek gezin. Zijn vader was een ARP-politicus en voormalig minister, die in de jaren zestig naar zijn eigen mening onverdiend `afgebrand' werd in de politiek in die zin heeft Jozias iets goed te maken in het Haagse.

Strijd om het politiek leiderschap tussen de vice-premier in het kabinet en de fractievoorzitter in de Kamer heeft in het verleden in de VVD vaak tot hooglopende conflicten geleid en ook vandaag bleef eigenlijk onduidelijk hoe Zalm en Van Aartsen zich de toekomst in dit opzicht voorstellen. Daarmee is natuurlijk niet gezegd dat het leiderschap van de VVD zich per se langs de weg van een conflict zal uitkristalliseren.

In concreto gaat het erom wie er in 2007 of eerder, als het kabinet valt lijsttrekker wordt van de VVD. Zalm? Van Aartsen? Een nog onbekende derde? Van Aartsen verwees vanochtend uitdrukkelijk naar die laatste mogelijkheid.

Maar wie zijn politieke carrière overziet, ontwaart geen roeping tot het ambt van tussenpaus.