Ter Braaks moord op verzoek

Na anderhalf uur documentaire bleef de zelfmoord van Menno ter Braak op 14 mei 1940 een mysterie. Toen ik er voor het eerst over las, op school, vond ik zijn verklaring al onbevredigend. Dat hij altijd tegen de nazi's had geschreven en dus niet onder een bezetting kon leven. Hij zou de bezetting en zijn zelfmoord al zeven jaar van tevoren hebben zien aankomen. Tijd genoeg om een vlucht voor te bereiden, dacht ik.

Maar ik leefde niet in die tijd.

In Het tweede gezicht probeerde regisseur Krijn ter Braak zich in die tijd te verplaatsen. Maar om te beginnen koos hij al een acteur die zeker vijftien jaar ouder was dan Menno ter Braak ooit was geweest. Peer Mascini moest Ter Braak spelen en zich gedurende de documentaire door onderzoek in zijn rol verdiepen. Mascini was dus ook het alter ego van de nieuwsgierige oudere regisseur. Mensen kijken terug op hun jonge jaren als ze niet jong meer zijn en die terugblik wint naarmate de jaren vorderen niet aan natuurgetrouwheid. Toch vond ik het uniek om anno 2003 nog mensen aan het woord te zien die Ter Braak van nabij hebben gekend en vandaar dat ik de documentaire ademloos heb uitgekeken, al was het doodzonde dat veel pratende gezichten anoniem bleven.

Krijn ter Braak, dodelijk ernstig en de eigenlijke hoofdrolspeler, werd dertieneneenhalve maand na de dood van oom Menno geboren. ,,Ik ben verwekt in het sterfbed van Menno ter Braak'', zei hij aan het begin. Zijn hele huis was gevuld met oude memorabilia en boeken van zijn oom die hij aan het slot van de film verkocht. Zijn vader was arts, tevens lievelingsbroer van Menno. Hij had de dodelijke middelen toegediend en had daar altijd over gezwegen tegenover zijn zoon. Eerst kreeg Menno een pil en toen hij maar niet stierf, diende broer Wim hem een dodelijke spuit toe. Het was dus geen zelfmoord maar moord op verzoek, euthanasie zonder toetsingscommissie. Dat Menno dat aan zijn lievelingsbroer oplegde gaf al te denken. Ik kon dus niet geloven dat broer Wim zoveel invloed op Menno had als een naamloos blijvende tijdgenote in de documentaire beweerde. Het leek eerder andersom. Menno wou zelfs dat zijn vriendin die hem die avond naar het huis van zijn broer Wim vergezelde ook zelfmoord zou plegen. Ik moest al denken aan sommige sekteleiders die anderen in hun graf wilden meeslepen. Maar Menno's vriendin wilde niet mee. Zij zou zijn werk na zijn dood uitgeven, beloofde ze in een heftig gesprek van een uur. Tijdens de bezetting?

De moeder van Krijn ter Braak leeft nog en zij was in het huis toen zwager Menno daar stierf; ze wist niet hoe. Het speelde zich tussen Menno en haar man af en ze hield zich er kennelijk buiten. Terwijl ze vertelde, zag ik voor me hoe ze zenuwachtig moet hebben rondgedrenteld terwijl het daarboven in de slaapkamer allemaal gebeurde. Andere familieleden, ook leeftijdgenoten van Krijn, kwamen aan het woord over de ijzige stilte rond Menno's dood. Het was dus een opgelegde moord met maximaal effect op de mensen om hem heen. En vandaar dat ik wel kon sympathiseren met het oordeel van Michaël Zeeman die Ter Braak na lezing van diens biografie een ,,aansteller'' noemde en ,,een pathetisch figuur''.

Volgens Zeeman was diens literaire loopbaan doodgelopen. Maar Zeeman is van een latere generatie die Ter Braak al nauwelijks meer las. H.J.A. Hofland en H. Brandt Corstius (hun gezichten ken ik toevallig) vertelden in de documentaire over de grote invloed die Ter Braak op hen had gehad. Jongere generaties groeiden op met de meer toegankelijke polemieken en romans van W.F. Hermans, die zich juist afzette tegen Ter Braak.

En zo pakte het onderzoek niet zo gunstig uit voor zijn Menno ter Braak. Mascini kwam in Ter Braaks geboorteplaats Eibergen, waar Menno en Wim tijdens de Eerste Wereldoorlog Duitse douaniers hadden gevraagd hoe het daar toeging. Daarom zou Menno uit eigen ervaring weten hoe gruwelijk oorlog was. Overtuigender was de oude boer die vertelde dat de Ter Braaks ,,licht in 't heuft'' waren. Zelfmoord zat in de familie. Vader Ter Braak kon goed zwemmen, maar was onder mysterieuze omstandigheden in het riviertje verdronken, in stilte, zonder wie dan ook medeplichtig te maken.