Gestaalde kaders in Wallonië

België gaat zondag stemmen. In Wallonië zal de Parti Socialiste weer de grootste zijn. Hervormen is mooi, maar niet ten koste van het kader in verpauperd Quaregnon.

,,Het leven is goed in Quaregnon'', zegt een jonge man in bermuda en een BMW-petje op zijn hoofd. ,,We hebben een uitkering en klussen zwart bij''. Het is elf uur 's ochtends, en hij biljart met zijn vrienden in een café. Op wie ze gaan stemmen, zondag, bij de parlementsverkiezingen in België? ,,Op de Parti Socialiste. Die heeft de sollicitatieplicht afgeschaft, controleert zwartwerk niet en helpt je sneller aan een huurhuis als je een partijkaart hebt''.

Quaregnon is met 18.000 inwoners een kleine gemeente. Omdat het dorp middenin de Borinage ligt, is het geenszins representatief voor Franstalig België: dit oude hart van de steenkoolindustrie rond Mons hoort sinds de sluiting van de mijnen in de jaren '60 tot de armste regio's van Europa. Bijna 35 procent is werkloos. Er zijn alleen arbeidershuizen; geen bourgeoisie. Slagers prijzen paardenvlees en pens aan. Toch is Quaregnon in één opzicht een uitstapje waard: nergens in Franstalig België (Wallonië en Brussel) scoort de Parti Socialiste zo hoog als hier. In 1999, toen de PS op een historisch dieptepunt van 29 procent belandde, haalde zij in Quaregnon 67 procent. Hier werd in 1894 het Charte de Quaregnon geschreven, het eerste partijprogramma van de Belgische Werkliedenpartij de stam waar de huidige Vlaamse SP.A (Socialistische Partij Anders) en de Parti Socialiste uit spruiten. ,,Sinds de Eerste Wereldoorlog'', zegt plaatselijk socialistenleider Pierre Gillain, ,,hebben we hier de absolute meerderheid''.

Gillain weet dat de PS verwoed bezig is om het imago van de Maffia Rouge van zich af te schudden, die zich decennialang met puur cliëntelisme op de been wist te houden als grootste Franstalige partij. De gestaalde kaders, mannen-op-leeftijd die stemmen wonnen door dorpsgenoten banen, uitkeringen en studiebeurzen te geven, appelleren steeds minder aan de kiezer. De echte arbeider sterft uit. Vrouwen, jongeren, allochtonen of zelfstandigen in meer welvarende regio's stemmen liberaal of groen. Omdat de PS het in veel gemeentehuizen niet meer alleen voor het zeggen heeft, worden zelfs leden niet meer blind bediend als ze met hun partijkaart (,,de Visa-kaart'') zwaaien.

Elio di Rupo, de flamboyante Italiaanse mijnwerkerszoon en burgemeester van Mons die in 1999 partijvoorzitter werd, begreep dat hij moest doen wat de Vlaamse socialisten al eerder deden: hervormen. Ineens staan er jonge vrouwen op de kieslijsten, of ondernemers die pleiten voor een beter investeringsklimaat. Het gehak op de katholieken is verstomd, intellectuele types zuigen met pleidooien voor anders-globalisme stemmen bij de groenen weg. ,,De enige kloof die wij nog benadrukken, is die tussen links en rechts'', zegt Daniel Lieberman, een jonge adviseur van Di Rupo. ,,Links van het centrum omarmen we iedereen''.

In de peilingen staat de PS op ruim 30 procent. Haar rivaal de liberale MR van minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel, die iets kleiner is dan de PS groeit amper. In het minimalistisch vormgegeven PS-kantoor in Brussel houdt men er rekening mee dat de socialisten in België (de SP.A staat ook op winst) de grootste politieke familie worden. Dan wordt een socialist premier. Di Rupo ontvouwde vorige week zijn ideeën al in de Vlaamse kranten. Een ambitieus politicus moet ook aan de andere kant van de taalgrens aan zijn imago werken.

Maar is hij echt de vernieuwer waar hij zich voor uitgeeft? Di Rupo staat zelf bekend als de ongekroonde koning van de politieke benoemingen. Ook zijn poging om de Franstalige `staatsomroep' RTBF naar zijn hand te zetten, suggereert dat hij de oude PS-tactieken niet heeft afgezworen. Sterker nog: in de oude PS-bastions is van enige hervorming niets te merken.

In Quaregnon, waar arbeidsinspectie en sociale dienst grotendeels in handen zijn van de PS, gaat alles zoals het altijd gegaan is. ,,Er zijn leden weggegaan en bijgekomen'', zegt partijleider Gillain. ,,Verder heeft de vernieuwing hier geen effect. Ik kan toch geen werklozen verplichten te solliciteren als hier geen werk is''? Controle op zwart werk is er ook niet, beaamt hij. PS-bestuurders in dorpen en steden die diep in de malaise zitten, weten wat er gebeurt als ze de sociale fraude aanpakken: dan stemmen mensen niet meer op de PS.

In Quaregnon doen schoolverlaters weinig moeite om zich voor een opleiding in te schrijven, of elders werk te zoeken: de staat zorgt toch wel voor ze. Door dit toe te laten, duwt de PS ze in de fuik van de marginaliteit. Is dit socialisme? ,,Het is verkeerd'', zucht Gillain, ,,maar als wij dit aanpakken, moeten andere partijen dat ook doen''. De partijbaronnen van de oude stempel laten Di Rupo zijn hervormingen doorvoeren, zolang hij hún ook hun gang laat gaan, zegt Benoît Rihoux, politicoloog aan de Université Catholique de Louvain. ,,Zij zijn machtig. Tegen hun ingaan zou zelfmoord zijn voor Di Rupo''.

En zo zijn er nu twee PS'en: de oude partij, en een vleugel die nieuwe geluiden laat horen die het gros van de PS'ers niet in de praktijk brengt. Volgens Jean Guily, een functionaris die de partij verliet, is de PS ontspoord. ,,Hier, in de Borinage, willen mensen dromen van een betere wereld, en daar zoveel mogelijk van bereiken. Maar de partij marchandeert. Nu worden de mensen cynisch. De partij heeft ze hun droom afgepakt''.