Behrendts kruistocht tegen tirannie

De mooiste tekening van Fritz Behrendt heb ik gemist op de expositie van zijn politieke prenten in het Persmuseum in Amsterdam. Hij heeft in 1953 op de voorpagina van Het Parool gestaan, de dag na de dood van Stalin. De dictator is herenigd met de, op Lenin na, door hem stuk voor stuk vermoorde voormalige leiders van het Russische bolsjewisme: Trotski, Boecharin, Kamenev, Sinovjev, enzovoort. Met gebogen hoofd verschijnt Stalin op de zitting van het politbureau `in oude samenstelling bijeen'. De prent is niet alleen prachtig getekend, maar laat ook iets zien van de ambivalentie in het leven van Behrendt: afschuw van dictatuur en een vleug van teleurstelling over de pervertering van het communisme waar hij in had geloofd. In veel van Behrendts latere werk is de verbittering over iedere vorm van dictatuur en de hoon jegens meelopers en gelovigen zo hevig, dat er geen ruimte overblijft voor interpretatie door de kijker en al helemaal niet voor humor.

De tekeningen van Behrendt, zo is de overheersende indruk na de bezichtiging van de expositie Tekenen voor de Vrijheid, zijn doorgaans meer het werk van een politiek commentator dan van een kunstenaar. De in 1925 in Berlijn geboren tekenaar werkte de afgelopen vijftig jaar onder andere voor Vrij Nederland, het Algemeen Handelsblad, Het Parool en De Telegraaf. Met zijn aanklachten tegen fascistische en stalinistische dictaturen verwierf hij internationale bekendheid.

Hij weerde zich met zijn pen als wapen in de Koude Oorlog en kreeg het odium een `rechtse' tekenaar te zijn, maar daar is in dit retrospectief weinig van te merken. Wat in het oog springt, is zijn consequente afwijzing van tirannie en een diepe betrokkenheid bij mensenrechten. Typerend voor zijn politieke credo is de prent met de titel `Wie waren de grootste boeven van de twintigste eeuw?'. Daarop is een ereschavot te zien waarop als nummer één Hitler staat, als nummer twee Stalin, terwijl een kluwen schurken met namen als Saddam, Milosevic, Amin, Pinochet en Pol Pot vecht om de derde plaats.

Aan de hand van de tentoongestelde tekeningen en ontwerpen is de Werdegang van Behrendt af te lezen. Als jonge man ontwierp hij medailles in opdracht van Erich Honecker. Maar in 1950 belandde hij wegens `titoïstische sympathieën' in een DDR-gevangenis. Aan die ervaring hield hij een levenslange afkeer van het stalinisme en een scherp politiek inzicht over. Joegoslavië, waar hij vlak na de oorlog aan het hoofd van een jeugdbrigade aan de wederopbouw meehielp, heeft nog altijd zijn hart. Tot de beste van de geëxposeerde prenten behoren zijn aanklachten tegen het uitblijven van internationale steun aan de Bosnische bevolking begin jaren negentig. Op één ervan zien we een reusachtige slak onder een VN-helm op weg naar het brandende Bosnië, op een andere, getiteld `Hulp voor Bosnië', landt een parachute met hulpgoederen boven een veld vol grafstenen en kruizen. Zijn tekeningen over de Nederlandse politiek zijn minder indringend en vooral erg braaf.

Tentoonstelling: Tekenen voor de Vrijheid. Persmuseum, Zeeburgerkade 10, Amsterdam. T/m 28/9, di-vr 10-17u, zo 12-17u. Inl. 020-6928810, www.persmuseum.nl