Op zoek naar de ideale baan? Even geduld a.u.b.

Wie zijn loopbaan een drastische wending wil geven, heeft pech. De arbeidsmarkt zit op dit moment niet te wachten op mensen die hun droom willen verwezenlijken. Eigen schuld, dikke bult? ,,Mensen besteden liever vijfduizend euro aan een breedbeeldtelevisie dan aan carrièreplanning.''

Voor werktuigbouwkundig ingenieur Jacquelien Vos (33) was het duidelijk wat haar te doen stond toen haar bedrijf, een bekend Amerikaans consultancykantoor, besloot `in te spelen op de vraag naar advies in informatietechnologie'. Wegwezen! Eigenlijk was ze het al een tijdje zat: ze was continu bezig met onpersoonlijke regelklussen zoals de installatie van schakelkastjes voor een kabelproducent, terwijl ze met mensen wilde werken. Maar de slechte resultaten en de nieuwe koers van het bedrijf gaven de doorslag. In de zomer van 2002 nam ze ontslag. Weg dik salaris, weg Audi TT, weg status. Status? Dat vindt zij niet meer van belang, want het maakte haar niet gelukkig, heeft ze gemerkt.

Vos besloot dat het allemaal anders moest. Na een paar weken thuis op de bank schakelde ze een loopbaanpsycholoog in en ontdekte wat ze écht leuk vond: de marketing van trendy producten. Al snel stelde een werving- en selectiebureau haar voor bij de `perfecte' werkgever: een producent van breezers. Ze zou de productie in een fabriek moeten leiden. Voor haar een stap in de goede richting. Maar na een lange reeks gesprekken van de werkvloer tot de top van de holding werd ze afgewezen: te hoog gekwalificeerd en dus te duur.

Na enkele maanden vergeefs solliciteren was het Vos duidelijk: nu switchen wordt niks. Een hoog IQ doet niet terzake, niemand neemt je aan als je niet de gevraagde praktijkervaring hebt. Vos wil niet met haar echte naam in de krant, want dat kan tegen haar werken. Ze gaat nu namelijk weer zoeken in de voor haar oude, vertrouwde technische advisering. Iets anders zit er niet op, vreest ze. Want er moet wel brood op de plank komen.

Wie nu zijn baan opgeeft om zijn loopbaandromen te verwezenlijken, maakt het zichzelf moeilijk. De huidige arbeidsmarkt zit niet te wachten op mensen die op zoek zijn naar hun ideale baan. ,,Alleen een opleiding die precies aansluit en werkervaring geven momenteel kans op een nieuwe baan'', zeggen recruiters van de werving- en selectiebureaus voor hoger personeel, Michael Page en YER. Erik Jan Doekes van YER: ,,Werkgevers verwachten van ons dat wij een 100 procent match vinden. In de topjaren 1997 tot 2000 kon je het met 70 procent nog wel redden.'' Dat dit nu echt niet meer lukt, komt volgens Doekes door het grote aanbod van hoogopgeleiden op de arbeidsmarkt. Alleen wie aan alle eisen voldoet, wint.

En die situatie zorgt voor een dilemma. Want juist in slechte tijden dienen zich meer mensen aan die hun carrière een drastische wending willen geven. Doorgaans zijn ze weinig gemotiveerd in hun huidige functie en meer investeren in een baan die je niet leuk vindt, omdat het bedrijf dat bij mindere resultaten van je vraagt, lukt deze groep werknemers meestal niet. Zo vallen ze vaak gedwongen af. Door middel van loopbaanbegeleiding komen ze er achter wat ze wel willen. En als ze dat dan weten, willen ze ook gaan doen wat hun hart hun ingeeft. En dát komt nu net op het verkeerde moment.

Dat komt onder meer doordat er minder vacatures zijn. In slechte tijden, zo blijkt uit onderzoeken van de organisatie voor strategisch arbeidsmarktonderzoek (OSA) aan de Universiteit van Tilburg, blijven werknemers zo lang mogelijk op hun stoel zitten. Nog nooit veranderden zo weinig werknemers van baan als in de economische daljaren 1983 en 1993. Tel daarbij op dat bedrijven in slechte tijden snijden in hun personeelsbestand, omdat werknemers doorgaans de hoogste kostenpost vormen in de diensteneconomie. Geen ruimte dus voor pioniers op de arbeidsmarkt.

Doorwerken in je oude beroep is voorlopig het beste, volgens loopbaanadviseur Ben Tomee van Tomee Loopbaan adviseurs en psychologen in Capelle aan de IJssel. Hij vindt het ,,een zegen'' dat werknemers die hun bedrijf verlaten tegenwoordig via een outplacementtraject de kans krijgen om uit te zoeken wat ze nu echt leuk werk vinden. Dat levert soms vreemde carrièrewendingen op. Zo had Tomee een vastgoedmanager als cliënt die helemaal geen leidinggevende functie wilde hebben. ,,Dat vond hij niks. Repareren was zijn grote passie en daarom is hij een mobiel reparatiebedrijfje begonnen, een klusbus, waar hij nu vrolijk in rondrijdt.''

Volgens Tomee weten veel mensen die hij begeleidt bij outplacement helemaal niet meer wat ze echt willen. ,,Ze gingen uit routine naar hun werk, ploften elke ochtend in hun bureaustoel en verwachtten dat hun baas ervoor zou zorgen dat ze dat de rest van hun leven konden blijven doen.'' Verkeerde gedachte, vindt Tomee. ,,Je bent zelf verantwoordelijk.'' Ook de uitgebreide ontslagbescherming in Nederland ondergraaft de noodzaak voor werknemers om steeds alert te blijven op hun werkplezier, denkt Tomee. ,,En die gouden handdruk-traditie is helemaal killing. Die zorgt ervoor dat slecht gemotiveerde mensen te lang blijven hangen.''

Tomee vindt het wel jammer dat werknemers pas een loopbaanadviseur opzoeken als het bedrijf hen ontslaat. ,,Het is beter om zelf het heft in handen te nemen. Maar de meeste mensen doen dat niet. Die zijn liever lui dan moe. En ze besteden liever vijfduizend euro aan een breedbeeld televisie dan aan carrièreplanning.''

Volgens docent loopbaanmanagement Norman Schreiner aan de faculteit economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam ontdekken mensen pas na enkele jaren werkervaring wat hen drijft. Volgens Schreiner zijn er twee hoofdzaken die jonge werknemers nopen tot vertrek. Ten eerste accepteren mensen soms een baan terwijl ze niet weten of ze het kúnnen. Als blijkt dat ze het niet kunnen, moeten ze weg. Ten tweede nemen mensen vaak een baan omdat ze ervoor opgeleid zijn. Maar als ze bezig zijn, merken ze dat zij de baan niet wíllen, omdat hij niet aansluit bij hun motivatie.

Hoe ouder de werknemers, hoe beter ze beseffen wat hen wel en niet in een baan motiveert, merkt ook psycholoog Tomee. Zijn klanten zijn de veertig vaak al gepasseerd. Zijn advies met oog op de huidige arbeidsmarkt: ,,Ga door met je oude baan zolang dat mogelijk is. Intussen moet je je, in afwachting van betere tijden, voorbereiden op de overstap naar je droombaan.''

Toch zijn er altijd mensen die het wél lukt succesvol van beroep te veranderen op een slechte arbeidsmarkt, al vergt het soms een opleiding van een paar jaar. Tomee kent verschillende voorbeelden uit zijn praktijk. Zoals een administratief medewerkster van 34 jaar die vroeger boswachter wilde worden, maar dat niet mocht omdat ze een vrouw was. Zij vreesde dat het er nooit meer van zou komen. Totdat ze besloot om een tuindersopleiding te doen. Nu is zij hoofd groenvoorziening bij een provincie.

Martijn van Klaveren (35), redacteur bij het tv-programma B&W, stelde zijn overstap naar de ideale baan een paar jaar uit. Hij zag zich na zijn afstuderen in het economische rampjaar 1992 genoodzaakt advocaat te worden. Hij had nu eenmaal rechten gestudeerd, stage gelopen bij een advocatenkantoor in de VS en hij kwam nergens anders aan de bak. ,,Ik wilde bij de televisie, maar dat lukte niet. Dan maar de advocatuur, dacht ik, want ik wilde niet werkloos zijn.'' Na zeven jaar advocatuur, verschillende contracten en frustraties over het werk kapte Van Klaveren zijn loopbaan in 1999 definitief af: ,,Ik verdroeg het niet meer.''

Het voordeel van dat moment was dat de economie en de arbeidsmarkt in een hausse zaten en werkgevers smachtten naar hoog opgeleiden. Er waren bovendien veel commerciële omroepen bijgekomen. Die vroegen redacteuren voor seizoensproducties. De in televisiewerk onervaren Van Klaveren kreeg een kans bij Cathérine Keyl, die hem aannam omdat zijn ,,enthousiasme eruit knalde''.

Van Klaveren raadt iedereen aan de stap te zetten. ,,Sommige mensen vinden mij moedig. Maar dat was het niet, ik kon geen kant meer op. Als je voelt dat je moet switchen, dóe het. Had ik dit niet gedaan, dan was ik nu een verbitterd man.''