Armlastige Tanja wil een wakend oog

Staatssecretaris Rutte van Sociale Zaken diende gisteren de nieuwe Bijstandswet in bij de Tweede Kamer. Eigen budget voor de gemeente en minder regels. Maar critici vrezen willekeur.

Ik ben een ,,klassiek geval'', zegt de Alkmaarse Tanja (om haar kinderen te beschermen wil ze niet met haar achternaam in de krant). Ze somt op: ,,getrouwd – in het begin gelukkig – twee kinderen, mijn man gaat er vandoor met een jonge vrouw, gescheiden, drank en schulden''.

De schulden liepen ,,dankzij de postorderbedrijven'' snel op tot ,,vijftigduizend euro''. Met de Kredietbank in Alkmaar heeft Tanja, op basis van vrijwilligheid, afspraken gemaakt voor schuldsanering. Ze lost van haar uitkering van bijna achthonderd euro zo'n vijftig euro per maand af van haar schuld. Verder wordt een gedeelte van haar uitkering direct overgeboekt naar de woningcorporatie voor de huur van haar huis. Ook de gas-, water- en elektriciteitsrekeningen worden direct van de bijstandsuitkering ingehouden. ,,Ik heb mijzelf onder curatele laten zetten'', zegt Tanja. ,,Ik heb een wakend oog nodig.''

Uitkeringsgerechtigden met een forse schuld kunnen op dit moment vrij over hun uitkering beschikken, maar staatssecretaris Mark Rutte (Sociale Zaken) wil de bevoegdheden voor de gemeente uitbreiden. De VVD-bewindsman heeft gisteren de nieuwe Bijstandswet naar de Tweede Kamer gestuurd. Gemeenten krijgen naast een budget voor de verlening van bijstand een flexibel en vrij te besteden budget om uitkeringsgerechtigden te begeleiden naar een baan. Bijstandsuitkeringen kunnen niet langer bij het rijk worden gedeclareerd. Op dit moment brengen de gemeenten 75 procent van de kosten voor bijstandsuitkeringen in rekening bij het rijk, zelf dragen de gemeenten 25 procent bij. Met de nieuwe wet, die per 1 januari 2004 van kracht wordt, krijgen gemeenten een budget van het rijk waarmee alle bijstandsuitkeringen moeten worden betaald.

Rien Sanders, sectorhoofd sociale zaken en werkgelegenheid in Alkmaar, is enthousiast. ,,Op basis van vrijwilligheid kan de gemeente op dit moment een uitkering vasthouden, vaste lasten betalen, en zakgeld uitkeren. Meestal is dit onderdeel van een kredietsanering'', legt hij uit. In de nieuwe wet krijgt de gemeente ook de mogelijkheid om dit dwingend op te leggen. ,,Ik ben daar een voorstander van'', zegt Sanders. ,,Soms moet je mensen tegen zichzelf in bescherming nemen. In hele specifieke omstandigheden én tijdelijk.''

De ambtenaar geeft een voorbeeld. Stel een moeder met kinderen weigert van haar uitkering de huur te betalen. Een uitzetting dreigt. De gemeente kan in zo'n geval een gedeelte van de uitkering inhouden om de huur te betalen, waardoor een uitzetting wordt voorkomen. Sanders verwacht dat burgemeester en wethouders in een gemeente als Alkmaar (93.400 inwoners) zich gemiddeld ,,een paar keer per jaar'' over zo'n situatie zullen buigen.

Rutte wil minder regels en een grotere beleidsvrijheid voor de gemeenten. Ook wil hij gemeenten de mogelijkheid geven om bijstand in natura uit te betalen aan mensen die zelf slecht in staat zijn hun geld te beheren, bijvoorbeeld verslaafden of daklozen. Hun uitkering gaat op aan drank of drugs, of ze maken schulden.

Tijdens een overleg met de Tweede Kamer eind maart motiveerde Rutte het idee om een uitkering in natura te verstrekken met het motto `liever eten dan drank'. Deze maatregel, in combinatie met budgetbeheer, moet volgens de staatssecretaris worden toegepast ,,in situaties waarin de belanghebbende beschermd moet worden tegen het afglijden in de maatschappij''.

De gemeente Amsterdam beheert op dit moment al de uitkering van ongeveer 1.100 mensen die om verschillende redenen, meestal verslaving of psychische stoornis, daartoe zelf niet in staat zijn. Zij leveren hun uitkering op vrijwillige basis in en in ruil daarvoor krijgen ze praktische hulp, zoals onderdak en voedsel. De gemeente Amsterdam staat positief tegenover de nieuwe wet, meer bevoegdheden, minder administratieve rompslomp.

De Belangenvereniging Druggebruikers MDHG hekelt de wet. ,,Wanneer een druggebruiker voedsel-, kleding- en slaapbonnen krijgt, heeft hij minder geld voor drugs dus moet hij op een andere manier aan geld komen'', zegt Job Arnold. ,,Dat leidt tot meer berovingen en diefstal, een toename van de kleine criminaliteit.''

Volgens Arnold kunnen verslaafden op dit moment al, zelfs gratis, voedsel en kleding krijgen. ,,De voorgestelde maatregelen geven de gemeente meer macht, dat leidt tot willekeur en paternalisme. Moet iemand achter een bureau bepalen hoe een uitkering verantwoord besteed is? Het past zo mooi in het tijdsbeeld, meer beleidsvrijheid minder regels, maar het is natuurlijk een bezuinigingsmaatregel. Voedsel- en kledingbonnen dragen niet bij aan de oplossing van het probleem.''