Sociale regelingen zijn streng

Dilemma 3. De kogel is bijna door de kerk: je baas heeft je ontslag aangezegd. Wat moet je doen om te zorgen dat er straks toch geld binnenkomt? Waar heb je recht op? En waar moet je voor oppassen?

Het kán heel gunstig zijn om ontslagen te worden. Als je met een fikse ontslagvergoeding op straat bent gezet, en je vindt snel een nieuwe baan die net zo goed betaalt als je oude, dan kan je ontslag je zo enkele tienduizenden euro's opleveren.

In de goede economische periode van de tweede helft van de jaren '90 kwam dit nog wel geregeld voor. Er waren zelfs veel mensen die door arbeidsrechtadvocaten `gelukzoekers' genoemd werden: ontevreden werknemers die zelf bij de kantonrechter om ontbinding van hun arbeidsovereenkomst vroegen met het oog op een goede ontslagvergoeding. ,,Dan moet je wel echt een goed verhaal hebben bij de rechter. Maar soms kun je daarmee behoorlijk succes hebben'', zegt arbeidsrechtadvocaat Bas Baljet uit Velsen-Zuid.

Maar het komt steeds minder voor dat werknemers aan een ontslag verdienen. Want een nieuwe baan is niet meer zo snel gevonden. Werknemers met een lang dienstverband krijgen relatief hoge vergoedingen, maar zij – de veertig- en vijftigplussers – zijn ook het minst gewild op de arbeidsmarkt.

Na een ontslag gelden strenge regels. Te laat de uitkering aanvragen betekent een korting, en als je onvoldoende naar werk zoekt kan de uitkering worden ingetrokken. Maar belangrijk is vooral om al vóór het moment van ontslag goed te handelen. Bij het verlies van een baan is het zaak te zorgen voor een goede ontslagvergoeding. En je moet voorkomen dat de uitkeringsinstantie UWV straks zegt: `U bent verwijtbaar werkloos. U krijgt geen WW-uitkering.'

,,Een werknemer moet er alles aan doen om werkloosheid te voorkomen'', zegt Ferdy Langewen, afdelingsmanager bij het UWV. ,,Hij moet alle mogelijkheden die er zijn benutten.'' De laatste jaren is het UWV volgens hem strenger geworden. ,,Het is nu echt: werk gaat boven inkomen. Eerst zorgen dat je je werk houdt of nieuw werk vindt, daarna krijg je pas een uitkering.''

Die nieuwe strengheid betekent niet dat er altijd een gang naar de rechter nodig is. Als het evident is dat de werkgever goede argumenten heeft, kan een uitgebreide bezwaarprocedure achterwege blijven. Maar dit ligt niet altijd even zwart-wit. Inwinnen van juridische bijstand van de vakbond, een bureau voor rechtshulp of een advocaat is verstandig. Als er sprake is van een collectief ontslag met een sociaal plan, ligt dit minder voor de hand. Maar ook dan kan het UWV met het oordeel komen dat er sprake is van verwijtbare werkloosheid, bijvoorbeeld als een andere werknemer had moeten worden ontslagen. De werknemer heeft de plicht er zelf op te letten of hij wel terecht uitgekozen is voor het ontslag.

Er zijn twee wegen die werkgevers kunnen bewandelen om een werknemer te ontslaan: via de kantonrechter of via het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI, het voormalige arbeidsbureau). De kantonrechter gaat sneller en geeft werkgevers volgens advocaat Baljet meer kans dat het ontslag wordt toegekend. Collectief ontslag gaat meestal via het CWI. In de meeste individuele gevallen leidt de weg via de kantonrechter tot hogere vergoedingen voor de werknemer.

Daarvoor bestaat de zogeheten kantonrechterformule: grofweg betekent dit dat bij ontslag voor elk dienstjaar een maandsalaris wordt gegeven. De gewerkte jaren na je veertigste tellen 1,5 keer en na je vijftigste zelfs dubbel. Daarnaast is er een correctiefactor, afhankelijk van wie welk verwijt treft. Als een werknemer er echt met de pet naar heeft gegooid, kan die factor op nul uitkomen en krijgt hij dus helemaal niets. Als de werkgever veel te verwijten is, kan de correctiefactor boven de één uitkomen en neemt de ontslagvergoeding toe. ,,Maar het is over het algemeen lastig om de factor omhoog te krijgen'', aldus Baljet.

Soms kunnen werkgever en werknemer een schikking treffen over de vergoeding. Maar in de meeste gevallen laten advocaten de kantonrechter toch uitspraak doen, omdat ze daarmee sterker staan bij het UVW. Want als het UWV zegt dat je verwijtbaar werkloos bent, wat bij ruim 5 procent van de aanvragen gebeurt, heb je echt een groot probleem: namelijk geen inkomen. Met een beschikking van de kantonrechter komt het volgens hem zelden voor dat het UWV een WW-uitkering weigert te verstrekken. Maar volgens Langewen toetst het UWV ook na een gerechtelijke uitspraak of er sprake is van verwijtbare werkloosheid.

Los van de ontslagvergoeding valt een gemiddelde werkloze behoorlijk terug in salaris: hij krijgt 70 procent van het laatst verdiende salaris, mits dat niet hoger was dan 43.000 euro bruto per jaar. Wie 60.000 euro verdient, krijgt dus ook 70 procent van 43.000 euro, zo'n 30.000 euro.

Een WW-uitkering loopt een half jaar tot maximaal vijf jaar door, afhankelijk van het arbeidsverleden. Daarna zit een werkloze al snel op bijstandsniveau. WW staat los van het vermogen en het inkomen van de partner. Sociale diensten (verantwoordelijk voor de uitkering van de bijstand) verstrekken echter bij een groot eigen vermogen of een redelijk inkomen van de partner geen uitkering. De WW'er kan er parttime bij gaan werken. Het aantal gewerkte uren wordt dan gekort op de uitkering.

Het advies om te zorgen dat je na ontslag weer snel op een goed inkomen te verwerven, is simpel: vind snel een volledige nieuwe baan. Ook daarbij is de periode voor het ontslag cruciaal, want vanuit een baan solliciteren is over het algemeen veel gemakkelijker dan vanuit een uitkeringssituatie. Maurice Limmen, bestuurder van CNV Dienstenbond in de ICT-sector, raadt daarom leden soms aan met de werkgever de regeling te treffen waarbij de ontslagvergoeding wat lager is dan waar de werknemer recht op heeft, maar waarbij het dienstverband wat langer doorloopt. ,,In die tijd kun je naar een outplacementbureau, je bij- of omscholen en zoeken naar een nieuwe baan'', zegt Limmen.

Advocaat Baljet maakt dat wel eens mee in een sector waarin iedereen iedereen kent en waar je dus moet voorkomen dat je het stempel `ontslagen' krijgt. Maar de meeste aanstaande werklozen kiezen voor de ontslagvergoeding. En waar wordt dat aan besteed? Verstandig zou zijn aan een lijfrentepolis of een andere pensioenvoorziening. Maar, zo zegt Baljet, ,,vaak gaat de ontslagvergoeding naar een auto of een vakantie.''