Hollands Dagboek: Max van den Berg

Max van den Berg (57), PvdA-fractieleider in het Europees Parlement, was afgelopen week in Nigeria als hoofd van de EU-verkiezingswaarnemingsmissie. Hij is gehuwd en woont in Amsterdam. `Verkiezingsfraude is een zaak van goede organisatie en getuigt niet van onderontwikkeling.'

Woensdag 30 april

Koninginnedag begint met een waterig zonnetje. Het Vondelpark is nog leeg als ik met een taxi de stad verlaat richting Schiphol. Daar stap ik op de trein naar Brussel. De NS-coupé is de laatste jaren mijn mobiele werkplek. Wekelijks tussen Amsterdam en Brussel reizen plus tochten naar andere plekken in Nederland en dan nog eenmaal per maand in Straatsburg bivakkeren, (wat hopelijk snel wordt afgeschaft), het is een afwisselend maar ook hectisch bestaan. Ik bel vanuit de trein met Nigeria. Vanavond vlieg ik via Londen voor de derde keer naar Nigeria om de laatste reeks van verkiezingen waar te nemen. Het gaat nu om de provinciale verkiezingen, eerder werden het parlement en de president gekozen. Bij de laatste verkiezingen heeft ons team in een groot aantal deelstaten fraude geconstateerd. Dit oordeel is ons niet in dank afgenomen door de autoriteiten. De Nigeriaanse verkiezingsraad vindt dat wij de toestand in het land `destabiliseren'. Met Oskar, mijn plaatsvervanger in het team, spreek ik de veiligheidssituatie door van onze 118 over het land verspreide waarnemers. Her en der zijn tegen hen bedreigingen geuit.

Ik moet voor mijn vertrek nog aantal zaken regelen. We zitten middenin een campagne om het budget voor basisonderwijs te verdubbelen (meer dan 113 miljoen kinderen in de wereld zien nooit een schoolbank). Volgende week is er een grote manifestatie van 200 schoolkinderen in de parlementszaal en met een massale e-cardactie proberen we druk uit te oefenen op de Europese Commissie. 's Middags een interview met RAI Uno over Nigeria, daarna werkoverleg met mijn medewerkers (een fantastisch team).

Donderdag 1 mei

De Dag van de Arbeid is normaal een dag van speeches en bijeenkomsten. Dat is vandaag helaas anders. Om vijf uur in de ochtend kom ik aan op het Abuja-vliegveld, en word meteen geconfronteerd met de portretten van de militaire leiders die dit land tot 1999 hebben geregeerd, inclusief de huidige presidentskandidaten Obasanjo en Buhari. Buiten is het schemerdonker. Oskar praat me bij in de auto. Toen ik vorige week het land verliet, was dat na een heftig gesprek met een nerveuze en boze president Obasanjo. Hij was zeer ontstemd over onze melding van verkiezingsfraude en hij vond dat wij zijn gastvrijheid misbruikten. We moesten meer oog hebben voor de ,,Nigeriaanse factor'', de mate van ontwikkeling van het land. Ik antwoordde dat de verkiezingsfraude een zaak van goede organisatie is, en bepaald niet getuigt van onderontwikkeling. De ,,Nigeriaanse factor'' is een vreemd argument, en een belediging voor de Nigerianen.

In het hotel is de werkzaal van ons kernteam al tot leven gekomen. Een hartelijk weerzien; we beginnen vrienden te worden. De media-analysesectie, de veiligheidsman, de logistieke wonderboys, allen zeer professioneel en opgewassen tegen deze lastige klus.

De oppositiepartijen hebben ondertussen om overleg gevraagd. Ze willen ons bewijzen van fraude geven. Vijftien partijen komen opdagen. Dat loopt al snel uit de hand. In een veel te kleine hotelkamer zitten we urenlang boven op elkaar gepakt, de Nigerianen gehuld in de meest fantastische kleuren en gewaden. Tijdens de felle discussie merk ik weer hoe enorm versplinterd ze zijn, er is gebrek aan program en strategie. De frustratie over verlies en fraude knettert in de lucht. We vragen hun de bewijzen dat er gefraudeerd is voor te leggen aan de speciale verkiezingstribunalen, en zo nieuwe verkiezingen af te dwingen. Ze hebben er geen vertrouwen of geen zin in.

's Avonds is er een gastvrij onthaal bij een Duitse diplomaat. Hij toont zich nog steeds geschokt over de manier waarop vlak voor zijn neus de stembussen werden gevuld met pakken voorgestempelde biljetten. Open en bloot, kon ze niets schelen!

Vrijdag

Telefoontje naar mijn vrouw Geke. Blij ben ik en dankbaar voor het bestaan van de mobiele telefonie! Bellen met Brussel: mijn medewerkers melden dat er weer veel e-cards voor de onderwijscampagne zijn binnengekomen. We vliegen naar Lagos, de grootste stad van Afrika (12 miljoen inwoners). Het verkeer is hopeloos, twee uur onderweg naar de eerste afspraak. Een uur wachten we in het kantoor van de gouverneur. De confrontatie met een vuurspuwende gouverneur van Lagos is heftig. ,,Ik zet Lagos in brand als ze mijn stemmen weghalen'', schreeuwt hij. Hij is de enige oppositiekandidaat die in Zuidwest-Nigeria heeft gewonnen. De rest is overgelopen naar de regeringspartij van Obasanjo. De gouverneur probeert echt iets te doen voor de arme stedelijke bevolking, via onderwijs en publieke werken, maar ik zie hem later ook verstrengeld in een hartelijke omhelzing met Julius Berger, een grote Duitse projectontwikkelaar met een niet-onomstreden reputatie.

Na weer enkele uren stapvoets rijden arriveren we in de deelstaat Ogun, die grenst aan Lagos. Hier heeft Obasanjo op 19 april 1,3miljoen stemmen behaald. Dezelfde kiezers moesten tezelfdertijd voor een gouverneur stemmen. Dat leverde 700.000 stemmen op. De vraag is derhalve waar de extra 600.000 stemmen voor de president vandaan zijn gekomen. De gouverneur van Ogun, die ons hartelijk ontvangt, vindt de vele duizenden extra stemmen ook wonderlijk, en verklaren kan hij het niet. Later meldt ons waarnemersteam dat het register met de 600.000 stemmen voor Obasanjo niet ingezien kon worden. Het wordt steeds wonderlijker!

Terug naar Lagos. In de auto zingt Fela Kuti `Sopa, Sopa' en steekt de draak met de religieuze en etnische verschillen in Nigeria, het is één grote borrelende soep. Sopa, Sopa!

In Lagos hebben we een gesprek met de verslagen presidentskandidaat en mensenrechtenactivist Gani. Zijn hele huis ademt de sfeer van een bibliotheek, van onder tot boven volgestouwd met boeken. Hij verstrekt ons vele precieze bewijzen van fraude. Gelukkig is hij bereid naar het verkiezingstribunaal te stappen. En hij is blij dat we niets hebben toegedekt.

Zaterdag

Lagos is leeg! Autoverkeer op verkiezingsdag is verboden. Een fantastische ervaring. Kinderen voetballen op straat. We begeven ons naar het oudste deel van Lagos. Onze perschef Riccardo heeft heel medialand gemobiliseerd. We waren vanochtend al uitgebreid op CNN te zien. Ons stembureau gaat pas om 09.15 uur open. Er valt een dikke warme regen. Een open plek met een tafeltje op straat, de plek om te stemmen is met een jute zak afgezet (dat ontbreekt vaak). De controle van de stemkaart is onduidelijk. Te jonge mensen stemmen met een kaart van een 50-jarige. We protesteren, maar dan dreigen de jonge stemmers gearresteerd te worden. Dat was ook weer niet de bedoeling. Ondertussen raken mensen van verschillende partijen slaags en trekt een legertje politieagenten de straat binnen. Iedereen is zeer luidruchtig. Het lijkt mis te gaan, maar even later is alles weer pais en vree. Later ontmoet ik de verkiezingscommissaris. Zij spreekt me luid en bestraffend toe: ,,U moet de Nigeriaanse context begrijpen.'' Ze weigert de verkiezingsresultaten van de centrale verzamelplaats te geven. De stemming is gespannen. Buiten stort de Nigeriaanse pers (radio, tv en kranten) zich op ons. Ik vertel dat we nog geen totaalbeeld hebben en dat er pas maandag een persconferentie wordt gehouden.

Op het vliegveld van Lagos drinken we een glas bij de bar. De barman zegt dat hij niet gestemd heeft, ze frauderen de boel toch maar, maar hij zegt ook dat hij ons dankbaar is dat het nu eindelijk in volle openbaarheid wordt gezegd. Bij de vorige verkiezingen (in 1999) zijn veel zaken diplomatiek vanuit Europa toegedekt.

Zondag

Onze club draait op volle toeren. Eerste overzicht van de observatieteams. Geen verbetering ten opzichte van presidentsverkiezingen. Lagere opkomst (30 procent) maar gekeken naar de officiële resultaten – 98 procent of meer van de stemmen voor één partij – zou het bijna 100 moeten zijn. Oskar meldt vier doden in Nasarawa en gevechten rond de stembussen. Delta en Cross Rivers melden: ,,Opening te laat, sluiting veel te vroeg en soms in één uur 300 stembiljetten erbij zonder stemmers te zien.'' Magic Nigeria!

De hele dag bereiden we de persconferentie voor. 's Nachts zijn we aan de tiende versie toe en er is een heftig debat over de termen: ,,herhaalde fraude'' of ,,geen verbetering''. Adriaan, een Nederlandse advocaat en onze kieswetdeskundige, overtuigt me een voorzichtige lijn aan te houden.

Maandag

Om 7 uur op, voel me behoorlijk afgemat. We werken aan de laatste tekstwijzigingen, we onderhandelen met de EU-ambassadeur, die vooral de positieve kanten naar voren wil halen. Ik ben afwijzend, want dat zal zeker worden opgepakt als een draai van de EU-waarnemers, en de feiten geven daar geen enkele aanleiding toe. De persconferentie zit weer stampvol. Ik heb niet door dat er in de zaal een memo verspreid wordt waarin de EU-waarnemers worden beschuldigd van ,,illegaal gedrag''. De politie- en immigratiedienst zou zijn opgedragen ons scherp in de gaten te houden. De radio- en tv-vragen na afloop zijn hierop gebaseerd. Ik weet echter van niets en roep vrolijk dat we hier zijn ,,op uitnodiging van de regering'' en ,,dat we ons welkom en veilig voelen''.

In de debriefing erna met de waarnemers wordt zeer breed tot uitdrukking gebracht dat deze missie een nieuwe norm heeft neergezet: niet toedekken, maar de waarheid zeggen. Men is zichtbaar ontroerd, het was een spannende tijd, dit is voor hen een hoogtepunt. EU-commissaris Chris Patten stuurt een mooi ondersteunend persbericht. Perfecte timing!

Ik loop op mijn laatste benen. Toch leven die benen 's avonds nog een keer op. Dansen op het afscheidsfeest met een live Nigeriaanse band. Tegen middernacht stort ik in mijn bed.

Dinsdag

's Ochtends vroeg op het vliegveld. Ik bel met mijn kantoor. De onderwijscampagne lijkt een succes. De schakelkamer in mijn hoofd Nigeria-Brussel werkt alweer op volle toeren. In Londen heb ik weer contact met Nigeria. 's Avonds in Brussel. Gelukkig wacht Geke me in mijn appartement op. We eten in ons favoriete restaurant om de hoek.

Woensdag 7 mei

Ik moet vandaag de buitenlandwerkgroep van de Sociaal-Democratische Fractie leiden. Het grote debat over de toekomst van Europa is volop losgebarsten. Worden waarnemingsmissie zoals de onze in Nigeria een stijlkenmerk van nieuwe Europese buitenlandse politiek met nadruk op conflictpreventie of blijven we ieder voor zich voortmodderen? Tussen de middag praat ik bij met mijn eigen PvdA-delegatie. Ik help mijn medewerkers bij het opzetten van de onderwijs-fototentoonstelling. Morgen is de grote dag. Basisonderwijs – ik heb het in Nigeria weer concreet gezien – is wezenlijk voor een beetje duurzame democratie.