Het is even wennen

Dilemma 7. In veel huishoudens komen twee inkomens binnen. Veelal brengt de man het hoofdinkomen in en werkt de vrouw `voor de extra-tjes'. Maar als de baan van de kostwinner in gevaar komt? Moet de partner meer gaan werken?

Frans van Cappelle heeft zijn zaak verkocht. Zijn restaurant De Componist in de oude binnenstad van Haarlem overleefde de recessie in de jaren tachtig, maar opnieuw een recessie meemaken wilde Van Cappelle niet. Sinds ruim een maand experimenteren zijn vrouw Michelle Witsenburg en hij met een nieuwe taakverdeling in huis. Hij haalt en brengt de kinderen nu, hij kookt en doet de boodschappen. Zij wast in het weekend de auto. Witsenburg is drie dagen blijven werken, maar ze wil best fulltime werken, mocht het nodig zijn. ,,Ik vind niet dat ik per se degene moet zijn die voor de twee kinderen zorgt. Als er maar iemand is.'' Van Cappelle is daarover wat minder enthousiast. Hij vindt dat hij zich niet genoeg ontwikkelt als hij thuis zit.

Wisselen van kostwinnersrol is in maar weinig huishoudens een serieuze optie, denkt Witsenburg, die als coach werkt bij KPMG Ebbinge. Ze begeleidt onder anderen mensen die hun leven weer op poten moeten zetten na vertrek bij een werkgever. ,,Mensen maken er vaak wel grappen over, maar als het er op aankomt gaan ze toch hun best doen om een andere job te vinden.'' De mensen die na een jaar werkloosheid besluiten dan maar huisman te worden, komt ze niet tegen. ,,Het probleem lost zich meestal voordien wel op'', zegt Witsenburg. Niet dat haar cliënten neerkijken op een bestaan als huisman. Witsenburg: ,,Het zijn vaak ambitieuze, competitieve en goed opgeleide mensen. Ze hebben verantwoordelijkheden gehad en willen die terug. `Ik heb de opleiding niet voor niks gedaan', zeggen ze. `De muren zouden op me afkomen' of, bij stellen met heftige onderlinge concurrentie: `Dan wint de ander'.''

Witsenburg denkt dat het zo moeilijk is om de rollen om te keren, omdat veel mensen hun identiteit volledig ophangen aan de kostwinning. ,,Dat zie je ook bij verlies van een baan: als mensen weinig zelfvertrouwen hebben en competitief zijn ingesteld, zie je een grotere crisis ontstaan. Als er wel een goed basisvertrouwen is, is dat minder.''

Wisselen van kostwinner kan. Maar als de vrouw eerst alleen voor de extraatjes werkte, doet ze er verstandig aan op termijn carrière te gaan maken, is het advies van Marcel Warnaar, wetenschappelijk medewerker van het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting. ,,Als ze haar carrière al die tijd op een laag pitje heeft gezet, zal ze waarschijnlijk ook een lager salaris hebben dan haar man. Meer werken is dan onvoldoende om de vaste lasten te dragen.'' De hypotheek valt ook nog in een lager belastingtarief en drukt zo relatief zwaarder op het budget. ,,Het gezin met slechts één kostwinner zal dan toch de auto de deur uit moeten doen, de overwaarde op het huis aanspreken of het huis verkopen'', denkt Warnaar.

Van Cappelle en Witsenburg blijven voorlopig gewoon twee auto's rijden en aan het eind van het jaar hebben ze een grote reis naar Nieuw Zeeland gepland. Van Capelle heeft het restaurant goed kunnen verkopen, al is het niet de bedoeling dat het volledige bedrag wordt opgesoupeerd. Het is ook zijn pensioenvoorziening. Hij zal op termijn dus wel moeten werken. De vaste lasten – hypotheek of huur, gemeentelijke heffingen, de auto – zijn veelal de reden voor beiden om te blijven werken. De meeste gezinnen houden het met een werkloosheidsuitkering de eerste tijd nog wel uit. Bij een arbeidsverleden van twintig jaar zal de ontslagen huisgenoot nog anderhalf jaar 70 procent van zijn inkomen krijgen – tot maximaal 70 procent van 43.000 euro. Daarna krijgt hij nog twee jaar 70 procent van het minimumloon, ongeveer 850 euro per maand.

Volgens Warnaar kan in bepaalde levensfasen wel een voordeel geput worden uit het wegvallen van een van de inkomens. Veel bijdragen zoals voor kinderopvang, studiekosten en bijvoorbeeld huursubsidie zijn inkomensafhankelijk. Als je nog jonge kinderen hebt, kan de pijn iets verzacht worden, doordat bijvoorbeeld de bijdrage voor kinderopvang aanzienlijk hoger uitvalt of doordat kinderopvang niet meer nodig is. Mensen krijgen ook tijd om op koopjes te jagen bijvoorbeeld, maar vrijwel altijd geldt dat werken financieel gezien meer oplevert.

Vrouwen die meer gaan werken, moeten er rekening mee houden dat ze vaak wel een ongenietbare man in huis krijgen, zo blijkt uit onderzoek van de Utrechtse sociaal-wetenschappers Ed Spruijt en Vincent Duindam. Mannen voelen zich fysiek en mentaal minder goed naarmate hun vrouwen meer buitenshuis werken. Een werkweek van 25 uur voor vrouwen is ongeveer de grens. Mannen van vrouwen die meer dan 25 uur werken, hebben vaker last van stress en depressies. ,,Waarschijnlijk voelt het als een verlies van status en macht als de vrouw evenveel of zelfs meer verdient. Het is nog steeds normaal dat de man kostwinner is. In ons onderzoek waren de werkloze vaders – waarschijnlijk om die reden – het ongelukkigst. Zij voelen zich niet gewaardeerd, hoewel ze voor de kinderen zorgen. De mannen die fulltime werken, zijn het gelukkigst.''

Witsenburg ziet het positief in. ,,Mijn man leert nu koken. Daar kan ik nog veel plezier aan hebben.'' Wel verbaast ze zich over de ontregeling die het nieuwe leven met zich meebrengt. ,,De chaos is groter, terwijl ik juist minder te doen heb nu mijn man thuis is. Ik had altijd een vast stramien. Dat is weggevallen. Ik ben nu zelfs de dagen van de week kwijt.''