Geen vetpot, maar wel vrijheid

Dilemma 8. Een eigen bedrijf lijkt de ideale oplossing voor mensen die ontslagen worden of geen zin meer hebben om onder een baas te werken. Maar is het wel zo prettig om alles zelf te moeten doen? En wat mag wel en wat niet?

De economische neergang, ingezet in 2001, was een grote schrik voor mensen met plannen voor een eigen bedrijfje. Vooral kleine aspirant-ondernemers zetten hun idee om te starten even in de ijskast. In 2002 begonnen 12 procent minder mensen een eigen zaak dan een jaar eerder. Maar hoewel de economie nog niet aantrekt, is het aantal starters weer gestabiliseerd. Volgens staatssecretaris Wijn van Economische Zaken is dat wel logisch. ,,Een eigen bedrijf wordt gezien als alternatief na ontslag'', zei hij tijdens de presentatie van de Ondernemerschapsmonitor 2002-2003 dit voorjaar. En dat moet ook zo blijven als het aan hem ligt. ,,Starters zorgen voor een noodzakelijke en gezonde concurrentie en dynamiek in onze economie'', vindt Wijn.

Annedien Hoen (28) begon twee jaar geleden haar `eenvrouwsbedrijf' in vormgeving en webdesign, en officieel is ze nog (twee jaar) een starter. ,,Ik riep altijd al dat ik voor mijn dertigste een eigen bedrijf wilde hebben. Toen ik na de lerarenopleiding Engels besefte dat ik het onderwijs niet in wilde, besloot ik mijn ideëen in praktijk te brengen.'' In het begin hield Hoen zich vooral bezig met het bouwen van websites, maar al gauw zakte die markt behoorlijk in. ,,Gelukkig was ik er inmiddels achtergekomen dat ik ook goed ben in communicatie-advies en onorthodoxe marketing. Juist dat laatste past goed bij deze tijd: bedrijven helpen bij het positioneren van hun zaak met zo min mogelijk budget en zonder de traditionele marketing- en reclamemiddelen.''

Ze is blij dat ze de stap destijds heeft gezet, want ,,een baan vinden is nu heel moeilijk''. Het opzetten van haar eigen bedrijf is haar niet mee- of tegengevallen. ,,Ik wist dat het zwaar zou zijn. Mijn vader is ook ondernemer, dus ik had er wel een realistisch beeld van. Je weet nooit of er na deze opdracht nog eentje komt, je moet alles zelf oplossen, werk en privé in balans zien te houden en je aandacht kunnen verdelen. Ik moet in mijn eentje een heel orkest dirigeren, maar ik vind het gelukkig leuk.''

Toch weet Hoen niet of ze nu beter uit is dan in vaste dienst. ,,Ik bouw nog geen pensioen op en ben niet verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid. Dat kost kapitalen. De meeste ondernemers lopen liever nog maar wat meer risico dan krom te liggen om alles af te dekken'', zegt ze. De onafhankelijkheid maakt voor haar veel goed. ,,Na twee jaar weet ik ook wel dat je goeie en slechte dagen hebt. Ik ga dan gewoon freewheelen of in het park zitten, dat kan niet bij een baas.''

Of het beter is om in een tijd van hoogconjunctuur voor jezelf te beginnen dan in laagconjunctuur, is moeilijk te zeggen. Volgens Heleen Stigter van het Economisch Instituut voor Midden- en Kleinbedrijf zijn er altijd voor- en nadelen. ,,Tussen de successen van de starters eind jaren '80 en eind jaren '90 zijn weinig verschillen. Mensen die nu starten zijn waarschijnlijk voorzichtiger en bereiden zich grondiger voor, waardoor hun risico beperkt is. Het kan dus een goed alternatief zijn voor een vaste baan.''

Volgens Nelleke Meijer, projectleider sociale zekerheid en arbeidsmarkt bij de Raad voor het Zelfstandig Ondernemerschap (RZO), is vooral de motivatie om een eigen bedrijf te beginnen belangrijk. ,,Bijna iedereen die voor zichzelf begint, doet dat om `het eigen baas zijn'. Zelf verantwoordelijkheid nemen voor wat je doet en je eigen tijd indelen, blijken de belangrijkste redenen. De aanleiding om voor jezelf te beginnen, kan soms negatief zijn – bijvoorbeeld omdat ontslag dreigt. De motivatie is echter veel belangrijker en die kan ook bij economische neergang en een negatieve aanleiding zeer positief zijn.''

Als voorbeelden noemt ze de groeiende groep ouderen die kiest voor een eigen bedrijf, maar ook ouders omdat bijvoorbeeld parttime (thuis)werk niet voorhanden is, of mensen met een arbeidshandicap als niet op gewenste uren gewerkt kan worden.

De RZO vindt dat het veel makkelijker moet zijn om te wisselen van baan naar ondernemerschap. ,,Hybride ondernemerschap, eigen baas én een (kleine) baan, is in opkomst. Soms is het, bijvoorbeeld voor ouders, mensen met een arbeidshandicap of ouderen, handig om zelfstandig te zijn. Op andere momenten kiezen diezelfde mensen weer voor een baan. En steeds vaker doen ze het tegelijk. Nu levert dat grote breuken op in de pensioenopbouw. Maar ook het verzekeren van arbeidsongeschiktheid is een moeilijk punt. Vooral voor oudere starters is zo'n verzekering peperduur. Dat zou veel beter op elkaar moeten aansluiten.''

Annedien Hoen heeft inmiddels ook haar moeder aangestoken. Rieteke Hoen-Klaucke (56) werkte tot een paar jaar geleden parttime als telefoniste/receptioniste. Tot ze reuma kreeg en 100 procent werd afgekeurd. ,,Annedien stuurde me een mailtje over professional organizing. Of dat niet iets voor me was. Inmiddels heb ik mijn certificaat op zak en ga ik binnenkort van start als professional organizer. Bij particulieren en bedrijven ga ik orde scheppen in de chaos.''

Hoen-Klaucke ontvangt nu nog gedeeltelijk een WAO-uitkering, maar ze is voor haar inkomen niet afhankelijk van haar eigen bedrijf. ,,Mijn man heeft ook een inkomen. Ik wil gewoon werken. Bij het reïntegratiebedrijf keken ze me raar aan. U bent 55, zeiden ze, waarom gaat u niet lekker in de zon zitten? Zo ben ik niet. Bovendien kan ik als eigen baas zelf bepalen hoeveel en wanneer ik werk. Mijn uitkering stopt niet eerder dan wanneer ik omzet ga halen.''

Toch gaat het niet bij iedereen zo soepel. Erik van Leeuwen (36), gitarist en muziekleraar, liet zich halverwege de jaren '90 omscholen tot ICT-consultant. ,,Ik schreef een paar IT-bedrijven aan en kon een week later kiezen waar ik wilde werken.'' In het najaar van 2002 gleed het bedrijf waar hij werkte, diep de rode cijfers in en de helft van het personeel kwam op straat te staan. ,,Helaas behoorde ik tot die helft.''

Al vrij snel bekroop Van Leeuwen het gevoel dat hij voor zichzelf wilde beginnen. ,,Ik solliciteer nog wel, niet omdat het moet maar omdat ik wil werken. '' Hij is nu bezig met het opzetten van een webwinkel in Aziatische kunstnijverheidsproducten. De artikelen zijn ingekocht en de website staat klaar, maar het contact met de uitvoeringsinstantie voor zijn WW-uitkering valt hem niet mee. ,,Zij willen me korten op mijn uitkering, omdat ik me als zelfstandige heb gevestigd. Maar ik ben nog niet begonnen, genereer nog helemaal geen omzet. Bovendien doe ik het werk in deze startfase in de avonduren, zodat ik gewoon beschikbaar ben voor de arbeidsmarkt. Ik zit behoorlijk in de knel. Als ze me nu gaan korten, kan ik mijn hypotheek niet meer ophoesten. Ik heb al gezegd dat ik mijn uitkering later wil terugbetalen, als ze me nu maar niet gaan korten. Als het echt niet anders kan, je zou er bijna onder een andere naam van gaan starten. Misschien heb ik het slecht getroffen, ik ben echt verbaasd over de starre en stugge regeltjes.''