Een magistraal neutraal oorlogslied

Een mannenlied door vrouwen gezongen: dat is het wonder van het niet alleen in nazi-Duitsland geliefde, wereldberoemde liedje Lili Marleen. Tekstdichter Hans Leip schreef in 1915 op 22-jarige leeftijd, vlak voor zijn vertrek als soldaat naar de Karpaten, de tekst. Hij had pijn om het afscheid, want hij moest twee dierbaren verlaten: de geliefde Lili, die het meisje was van een kameraad, en zijn eigen vriendin Marleen. ,,Als je jong bent, ben je altijd verliefd'', zegt de oudere Hans Leip in zijn werkkamer. ,,En dan valt elk vertrek zwaar''.

Hans Leip liep wacht toen hij de wat aarzelende woorden, gedragen door een schuchtere melodielijn, van Lili Marleen aan het papier toevertrouwde bij een Berlijnse kazerne. Leip voegt eraan toe: ,,Ik vreesde dat ik nooit terug zou komen.'' In de documentaire Lili Marleen, een lied van verlangen door Guus van Waveren en Henk van Gelder komen die laatste woorden telkens terug: de angst om niet terug te keren van het front. De documentaire is een spannende zoektocht naar de wijdvertakte geschiedenis van het lied, dat in de Tweede Wereldoorlog dankzij de vertolkingen van Lale Andersen (als eerste) en vooral Marlene Dietrich in haar eigen Engelse vertaling troost en hoop bood aan soldaten. In hun verbeelding was het de geliefde, achtergebleven in Duitsland, Engeland en Amerika, die deze smachtende woorden van het wachten zong. In een mooi, onverwacht moment gunnen de makers ons, dankzij historische beelden, een blik in de soldatenhelmen. Daarin dragen zij foto's van hun meisjes. Onvergetelijk is hoe Dietrich, die meer dan twintig jaar dit lied zong, roerloos voor de microfoon staat, schitterjuwelen om, de onvergelijkbaar slepende stem prachtig van donker timbre.

Historische beelden worden afgewisseld door interviews met een Duitse als Engelse muziekhistoricus. Dat levert aardige contrasten op. De Duitser is scherp: hij verzet zich tegen het al te geromantiseerde beeld dat de geweren tijdens het Afrika-offensief van Rommel zwegen als Lili Marleen over de radio klonk. Hij zegt: ,,De mensen willen een al te lieflijke herinnering meenemen aan die gruwelijke oorlog.'' Intussen is het lied, na We'll Meet Again van Vera Lynn, het belangrijkste oorlogslied van de 20ste eeuw geworden. Dat heeft, behalve met de woorden, te maken met het marstempo van de melodie, gecomponeerd door Norbert Schultze. Een `dof tempo' zoals Lale Andersen zegt. Een maat die makkelijk in het gehoor ligt en zich eindeloos laat variëren, zelfs als protestlied, gezongen door de joodse Lucy Mannheim, waarin Hitler hoog aan die lantaarn moet worden opgehangen.

Close-up: Lili Marleen, een lied van verlangen, AVRO, zondag, Ned.1, 19.00-20.00u.