De terugkeer van het gemeenschapsgevoel

Sinds op 11 september 2001 Amerika's gevoel van veiligheid werd verwoest, proberen talloze vrijwilligers het land weerbaar te maken. Zoals in Tucson, onder regie van het Citizen Corps.

,,Hoe krijgen we de medische reservisten snel naar de plek van de ramp? Iedereen weet dat telefoon-`stamboom'-lijsten niet werken als er iemand niet thuis is.'' De vrouw die er over gaat, zegt dat met de spoed wordt gewerkt aan een gespecialiseerde databank. ,,We moeten leren niet op de telefoon te rekenen.'' Het antwoord klinkt deskundig, maar stelt niet onmiddellijk gerust.

Eens in de maand is het een noodtoestand in Tucson. Dan worden duizenden pokkeninjecties uitgedeeld, honderden extra ziekenhuisbedden ingericht voor de slachtoffers en wordt de bevolking gekalmeerd via de resterende media van gewone en mobiele telefoon is dan al lang geen sprake meer.

Deze week was het weer zo ver, in de hoofden van Terry Dee en de andere bestuursleden van het Citizen Corps van Tucson. De ernst van de situatie, zoals die door hen werd beleefd, dwingt tot beknoptheid. De aanwezigen wisselen snel feiten uit over de voortgang die zij hebben geboekt, zonder het vele dat nog moet gebeuren over het hoofd te zien. De discussie is bij vlagen fel.

De ruim twintig vrouwen en mannen rond de tafel spreken een soort reddingswerkers-jargon, alsof de volgende terroristische aanslag vandaag kan zijn. Over vaccins, bloedbanken en alarmberichten op radio en tv. Sinds Al-Qaeda op 11 september 2001 Amerika's gevoel van veiligheid heeft verwoest, worden overal in het land maatregelen genomen om de volgende keer beter voorbereid te zijn.

In zijn State of the Union-toespraak van januari 2002 kondigde president Bush daartoe de oprichting van het Freedom Corps aan Amerikanen moesten in de loop van hun leven twee jaar of 4.000 uur geven als vrijwilliger voor het goede doel van de gemeenschappelijke veiligheid. Het Citizen Corps is het onderdeel van dit legioen van 200.000 extra bereidwilligen dat Amerika weerbaar maakt.

Zijn zij het Amerikaanse volk waar president Bush zich toe richt als hij de oorlog in Irak afschildert als een belangrijke fase in de grotere oorlog tegen het terrorisme, die nog jaren zal duren voordat Amerika weer veilig is? In deze gematigde stad in een Republikeinse staat luidt het antwoord: Ja en nee.

,,Ik was niet voor deze Irak-oorlog'', vertelt Terry Dee, dit jaar voorzitter van het Citizen Corps in Tucson. Hij werkt bij Home Depot, de landelijke keten van doe-het-zelf-warenhuizen, waar hij de betrekkingen met de lokale bevolking behartigt. Hij heeft in de Arabische wereld gewerkt en is getrouwd met een Chinese. ,,Ik ben bang dat wij in de hele wereld worden gezien als botteriken. Dat is niet goed.''

Tegelijk is Terry een man van daden. Als er een of andere ramp is, staat hij met een paar man al bij het magazijn, zo nodig midden in de nacht. ,,Het Rode Kruis belt altijd eerst ons. Voor scheppen, zand, ladders, of wat ze nodig hebben, moeten ze toch bij ons zijn. Die oranje emmers die iedereen elkaar doorgaf om het eerste puin af te voeren van Ground Zero in New York, die kwamen ook van Home Depot. Dat is onze rol.''

Zodra de aanslagen van 11 september waren gepleegd, nodigde burgemeester Robert Walkup (Republikein) enkele tientallen burgers van zijn stad van een half miljoen inwoners uit om in zijn huiskamer te discussiëren over veiligheid. Terry was er bij. Maar ook oud-verpleegsters, een brandweerman, een kapster en een garagist. De organisatie `Safe Tucson' werd opgericht, lang voordat de president zijn variant van Kennedy's `Peace Corps' en Clintons `Americorps' aan het volk voorlegde. Daardoor kon Tucson een van de eerste steden zijn die reageerde.

,,Alles was hier eigenlijk al'', vertelt burgemeestersvrouw Beth Walkup, die de communicatie van het Citizen Corps met de bevolking op zich nam. ,,De meeste mensen hebben geen idee wat het betekent om voorbereid te zijn. Zij parkeren hun auto's voor de garage en leggen de sleutels binnen, zodat zij bij brand zelfs hun auto's niet kunnen redden.''

Eind van deze maand organiseert het Citizen Corps in het plaatselijke Hilton hotel een `Emergency Preparedness Day'. Daar wordt gedemonstreerd wat je zelf kunt doen: een vluchtplan maken, een koffer met zaklantaarn, eten, pillen en drinken voor 72 uur bij de voordeur zetten, een brief op je raam hangen met de plaats van je beademingsapparaat. De Neighborhood Watch-groepen, die weer nieuw leven zijn ingeblazen, zullen meer leden werven. Men mikt op 500 nieuwe EHBO-diploma's.

Stille afwezige op deze 'Wees Gereed'-landdag is het TIPS-programma dat een belangrijk onderdeel uitmaakte van het oorspronkelijke Citizen Corps. Dit Terrorism Information and Prevention System zou een miljoen Amerikanen in het hele land werven om oog en oor van politie en FBI te zijn in de strijd tegen het buitenlandse terrorisme.

Vooral postbodes en pakjesbezorgers waren kandidaat-informant in dit netwerkplan, dat gezien het ontzag voor de nationale staat van ontzetting na `911' verrassend harde kritiek oogste. Vergelijkingen met George Orwells `1984' behoorden tot de mildere uitingen. De Boston Globe legde de geschiedenis van de Oost-Duitse Stasi nog eens uit aan zijn lezers en voorzag een voortijdig afscheid van de Grondwet.

Terry Dee had er geen moeite mee. ,,Een dergelijk soort tiplijn bestond hier al vijf jaar zonder controverse. Het kan heel nuttig zijn als je iemand een paar kratten springstof ziet uitladen. Maar er waren mensen die er bezwaar tegen hadden. Toen is het `geef je buren aan'-plan ingetrokken.''

In november werd Tucson door het federale overheid uitgekozen als eerste stad voor een volledig realistische oefening met een bioterreur-aanslag. Tijdens een congres in een hotel werd een lading miltvuur met een brandblusapparaat in een volle zaal verspreid. Vele duizenden werden opgeroepen, verpleegd, verspreid, uit voorzorg op een medische kuur gezet kortom bang gemaakt en gerust gesteld. Het was een landelijk erkend succes, volgens plaatsvervangend brandweercommandant Les Paul Caid.

Maar verschillende leden van het Citizen Corps-bestuur berichten dat de mensen steeds minder willen weten van dit soort gevaren. ,,Als ik hen probeer te werven op angst voor terrorisme, jaag ik de meeste mensen weg'', zegt Deborah Toland, die Neighborhood Watch coördineert. Zij is kinder- en familietherapeut. Zij voelde zich na de aanslagen van 11 september onveiliger, verdrietiger en meer gespannen dan zij ooit had gedaan en wilde die gevoelens omzetten in actie.

Het gevaar is in haar ogen nog niet geweken. De grens met Mexico is dichtbij, pal buiten Tucson liggen een luchtmachtbasis en de Tomahawk-fabriek van Raytheon, bij Phoenix een kerncentrale, doelwitten genoeg. Voor Deborah hoeft president Bush niet te bewijzen dat Irak massavernietigingswapens bezat. ,,Saddam Hussein was indirect verantwoordelijk voor 911, we moesten zijn hand forceren. Hij had het er naar gemaakt.''

Deborah constateert haast met spijt dat de mensen weer terugvallen op hun oude, dagelijkse zorgen, en beter met `misdaad' dan `terreur' uit hun huis zijn te lokken. Keith St.John is 21 jaar rechterhand van de sheriff geweest en nu speciaal aangesteld om `binnenlandse veiligheid' te bevorderen in de regio. Hij noemt het een hele toer om de mensen alert te houden. Wat dat betreft was de Oorlog tegen Irak wel nuttig. ,,De angst voor een nieuwe terreur-aanval zat er weer even in.''

Zijn bureau en de medische hulptrainingen worden met federaal geld bekostigd, maar de Citizen Corps Council van Tucson moet het dit jaar met 2.500 dollar doen. Het Congres heeft voor het hele land maar 20 miljoen van de door president Bush gevraagde 200 miljoen op de begroting gezet. Voor Elisabeth maakt het niet veel uit. Zij verrijkt de Raad met haar in de bergen van Colorado opgedane kennis van Global Positioning systemen.

Staand in de goudgelen middagzon na afloop van de bijeenkomst zegt zij: ,,Al deze vergaderingen en buurtactiviteiten zijn in ieder geval goed voor de saamhorigheid. Dit praten over gevaren en terreur zet ons een beetje terug in de gelukzalige jaren '40 en '50, toen er nog gemeenschapsgevoel was. Zonder 911 was daar niemand voor te porren geweest.''

Lorn Steichl van Duitse komaf heeft altijd in het vliegbedrijf gewerkt en noemt zich een ,,overlever''. De man die volgend jaar voorzitter van het Citizen Corps in Tucson denkt te zijn stapt instemmend in zijn verweerde truck. Hij gaat achterop een amateur radiozender plaatsen. Dan kan hij zijn buurt op de hoogte houden als het onheil toeslaat.