Utrecht: voor niks rijdt straks de bus rond

Overal in Nederland denken gemeenten na over experimenten met gratis openbaar vervoer. In navolging van het Belgische Hasselt heeft Utrecht gisteren hiertoe besloten. Over de voor- en nadelen wordt nog getwist: je gelooft, of je gelooft niet.

Tijdens een etentje van Leefbaar Utrecht in het Utrechtse restaurant Corfu, maart 2002, klaagde wethouder van Verkeer Yet van den Bergh over de onmogelijkheid de files op de hoofdwegen in de stad op te heffen. ,,Elk plan dat ik inbreng om wegen te verbreden of nieuwe aan te leggen, stuit op de milieueffectrapportages'', zei ze tegen Henk Westbroek, destijds nog fractievoorzitter van de stadspartij. ,,Ik kan toch geen panden gaan slopen in de Biltstraat?''

,,Bied gratis openbaar vervoer aan'', suggereerde Westbroek. Alle ogen aan de lange tafel waren op hem gericht. ,,Het enige dat je kunt doen, is de bestaande wegen intensiever gebruiken. Onderhoud ze goed, finetune de stoplichten en laat er gratis bussen rijden.'' Yet van den Bergh zei even niets en knikte. De volgende dag schreef Westbroek uit naam van zijn fractie een initiatiefvoorstel Gratis Openbaar Vervoer, waarin hij vraagt om een onderzoek in Utrecht.

Gistermiddag stemde de gemeenteraad in met het voorstel, dat 108.000 euro gaat kosten. De komende vijf maanden wordt onderzocht of `zoveel mogelijk' gratis openbaar vervoer in de stad tot minder autogebruik leidt. Of het idee ook voor het streekvervoer kan gelden. Of iedereen eraan deel kan nemen of alleen een bepaalde groep: forensen, reizigers in daluren, 65-plussers.

Utrecht is niet de enige stad met dergelijke plannen. Over twee weken besluit de gemeenteraad van Haarlemmermeer of er 300.000 euro kan worden vrijgemaakt voor een gratis OV-proef. Zuid-Holland begint in januari 2004 een experiment naar gratis bussen in Gouda en een gratis spitsbus over de A44, 's morgens naar Den Haag, 's middags naar Leiden.

Er is een gratis park & ride-systeem in Groningen naar de binnenstad, Apeldoorn heeft in de spits de `piekbus', die nu de `eurobus' (1 euro per rit) wordt genoemd en in Dordrecht werd op zes zaterdagen in het vorig najaar gratis openbaar vervoer aangeboden om het parkeerprobleem te beteugelen. ,,Bijna allemaal steden met een oud hart'', valt Van den Bergh op. ,,Ze kunnen geen steen meer kwijt.''

Minister De Boer (Verkeer) vindt dat de experimenten goed passen bij de vrijheid die gemeenten en provincie sinds drie jaar hebben om hun eigen openbaar vervoer te exploiteren. Maar hij ziet het gratis openbaar vervoer niet als oplossing voor het mobiliteitsprobleem in steden. De Boer: ,,Als dat voorhanden is maken mensen geen afweging meer of ze een reis al of niet wíllen maken. Het is toch gratis. Uit onderzoek naar de ervaringen met gratis vervoer in Dordrecht bleek dat groepen jongelui de bus als jeugdhonk gingen beschouwen.Voor een dergelijke vervuiling is het openbaar vervoer er niet.''

Wat de Utrechtse wethouder Yet van den Bergh het liefste zou zien, is dat de 90.000 automobilisten die dagelijks de stad inrijden bij de A12, de A2 of de A27 richting industrieterrein Overvecht, in groepen van vijftig in een gratis bus naar de stad stappen. Of dat ze de trein nemen tot het Centraal Station en daar overstappen op de bus of de sneltram. Zo blijft er doorstroming op het hoofdwegennet en in het centrum. ,,Utrecht zit geografisch in het midden van de zandloper. Er komen 's morgens twee keer zoveel mensen de stad in als eruit gaan. Om hén gaat het. Als iedereen voor niets zou mogen, is het niet te betalen.''

Tot 2010 investeert de gemeente Utrecht 250 miljoen euro in infrastructuur in de stad. In 2015 zal het aantal inwoners van Utrecht, nu 260.000, met 35 procent zijn gegroeid. Leefbaar Utrecht-fractielid en ingenieur Wolfgang Spier heeft berekend dat 40 procent van de weggebruikers in Utrecht zich in een auto verplaatst, 40 procent op de fiets en 20 procent met het openbaar vervoer. Spier: ,,Als het aantal automobilisten over tien jaar met 35 procent groeit, moeten alle dreven in Overvecht worden verbreed en alle huizen aan de linkerkant van de Graadt van Roggenweg worden afgebroken. Zover zal het niet komen. Het is een wetmatigheid dat hoe groter een stad wordt, hoe minder auto's er zijn. Je kunt ze gewoon niet kwijt.'' Van den Bergh: ,,Auto's in Utrecht bezetten nu al op een doordeweekse dag driehonderd voetbalvelden aan parkeerplaatsen.''

In 2000 nam de gemeente het transferium Westraven bij de A12 met 566 parkeerplaatsen in gebruik. Met een combikaart van 3,40 euro kun je er parkeren en met vier personen per sneltram naar de stad rijden. Toch staan er gemiddeld maar tussen de 20 en 25 auto's geparkeerd. Aan de belendende woonboulevard in Kanaleneiland is het vrij parkeren. Op het stadhuis verwacht men dat het transferium succesvoller zal zijn als binnen een paar jaar het betaald parkeren in Kanaleneiland is ingevoerd.

,,Het transferium Westraven is goedkoop, maar wordt niet gebruikt'', zegt Martin Dijst, vervoersgeograaf aan de Universiteit Utrecht. ,,Als het transferium niet werkt, waarom zou gratis openbaar vervoer dan wel werken? Kennelijk speelt geld niet zo'n gek grote rol.''

Dijst gelooft niet dat automobilisten zich uit hun auto laten lokken. ,,Autogebruik is gewoontegedrag,zo blijkt uit een vervoerskundig onderzoek van de Technische Universiteit Delft. De reistijd is korter en het comfort is groter. Je kunt je bagage en je kinderen kwijt en je luistert naar je eigen muziek.''

,,Het is gemakkelijk om te zeggen: het transferium werkt niet'', reageert Marnix Norder, PvdA'er en lid van gedeputeerde staten van Zuid-Holland. ,,Als het niet werkt, moet je kijken wát niet werkt. Het transferium in Leiden biedt plaats aan 300 tot 400 auto's, er staat nog geen derde. Maar kleine p&r's met twintig plekken staan altijd vol. Kennelijk is het transferium niet goed bereikbaar. Er wordt geklaagd dat er niet op tijd een bus klaar staat. Het transferium in Groningen staat sinds een half jaar altijd vol en de gratis bus is daar hét vervoermiddel voor forensen in de stad.''

De professionele voor- en tegenstanders van gratis openbaar vervoer geloven of geloven niet. De gelovers zijn de politici. Ze willen de automobilist ,,verleiden'' tot de bus, zoals de gedeputeerde Marnix Norder. Hij vindt het Delftse automobilistenonderzoek ,,een flauwekulverhaal''.

De sceptici zijn de vervoerseconomen. Die bestempelen de plotselinge belangstelling onder gemeentebestuurders als een `varkenscyclus', een economische term die vervoersgeograaf Dijst graag gebruikt om de gratis OV-hype te typeren. ,,Om de tien jaar steekt het idee ergens de kop op.''

De Utrechtse geograaf Ton van Rietbergen wilde onlangs een wetenschappelijk debat organiseren over gratis openbaar vervoer, maar het lukte niet om voorstanders te vinden.

Elke partij citeert de onderzoeken die haar uitkomen. In de Utrechtse gemeenteraad werd het Dordtse experiment met de gratis zaterdagbus gistermiddag als succesvol voorbeeld aangehaald – 49 procent van de reizigers had ook met de auto kunnen gaan. Terwijl minister De Boer over dezelfde proef zegt de overlast van jongeren in de bussen te betreuren.

Zal het gratis openbaar vervoer de proeven doorstaan? De Utrechtse GroenLinks-fractievoorzitter Robbert Giesberts verzuchtte gisteren in de raadszaal: ,,Dit is een voorbeeld van geld spenderen aan een onderzoek waarvoor we geen geld hebben om de aanbevelingen uit te voeren.'' Het stads- en streekvervoer wordt in Nederland gesubsidieerd op basis van de inkomsten. Als een gemeente niets verdient, kan er volgens de Wet Personenvervoer ook geen subsidie worden verstrekt.

,,Mijn voornemen is om die koppeling op te heffen'', zegt De Boer. ,,Voor het zover is wil ik daarover met de Tweede Kamer overleggen.'' Vanaf 2004 zal het openbaar vervoer regionaal worden gefinancierd, afhankelijk van het gebruik dat ervan wordt gemaakt. De Boer zegt geen mogelijkheden te zien naast de reguliere subsidies een extra financiële bijdrage te verstrekken.

De Utrechtse wethouder Yet van den Bergh is al aan het rekenen. ,,Je hebt als gemeente minder kosten aan wegonderhoud en wegenbouw. En als we een kilometerheffing op de rijksweg en in de stad koppelen aan parkeerbelasting komen we een eind.'' Van den Bergh kreeg pas geleden een telefoontje van de Rotterdamse wethouder Stefan Hulman (Kunstzaken en vervoer). Of hij over haar schouder mee mocht kijken naar het onderzoek naar gratis openbaar vervoer in Utrecht? Ze stemde in. ,,Mag ik het onderzoek dan ook hebben?'' vroeg Hulman. ,,Nee'', antwoordde Van den Bergh. ,,Je mag het kopen.''