Ondervraging op film

Shirin Neshat is een kunstenaar die tegenstellingen opzoekt. Die tussen man en vrouw, maar ook die tussen westers en islamitisch, zwart en wit en sober en pathetisch. Dat geldt ook voor haar nieuwste werk, de film The Last Word, die nu, twintig minuten lang, in première gaat bij galerie Lumen Travo in Amsterdam. Dat is op zich al bijzonder, want Neshat is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een wereldster, die op geen biënnale of Documenta ontbreekt. Ondanks die tegenstellingen wordt Neshat juist gezien als een van de weinige Arabische kunstenaars die de kloof met het westen weet te overbruggen.

Dat laatste is ontegenzeggelijk waar, maar The Last Word roept, net als veel van Neshats vroegere werk, vooral de vraag op hoe bewonderenswaardig de middelen zijn waarmee ze dat effect bereikt. Volgens Neshat gaat The Last Word over een Iraanse schrijfster die zich geconfronteerd ziet met haar grootste angst: een ondervraging. Dat klinkt ernstig, maar zo ziet de film er aanvankelijk niet uit. Hij begint met een hand die Arabische tekens op papier krast, terwijl we op de achtergrond een Arabische stem horen. Dan zien we een vrouw een lange, donkere gang in lopen – haar blik is angstig. Ze belandt in een kale ruimte waar een stuk of tien mannen rondwaren, die witte hemden dragen en boeken in hun hand hebben. De oudste, met een baard en wallen onder zijn ogen, begint de vrouw te ondervragen – geen echte ondervraging, maar loze kreten. De vrouw zwijgt, hij wordt steeds bozer. We zijn weer beland in de Neshat-wereld: man tegen vrouw, praten tegen zwijgen, zwart tegen wit.

Als toeschouwer zie je het met verbazing aan. Het geheel is mooi, tamelijk pathetisch gefilmd, maar tegelijk zijn de beelden van zo'n verbijsterende clichématigheid dat er van de weeromstuit nog een tegenstelling ontstaat: die tussen de maker en de (westerse) toeschouwer. Gebruikt Neshat al die clichés bewust, om universele emoties aan de kaak te stellen, wil ze daar juist twijfel over oproepen of is het luiheid?

Die twijfel worden nog sterker als de film een omslag maakt. Op het moment dat de ondervrager het hoogtepunt van zijn woede heeft bereikt, barst een vrouwenstem ineens uit in een gedicht, van de gestorven Iraanse dichteres Forough Farrokhzad, zo leren we later. Ineens fladdert het verhaal weg, samen met de clichés, en blijft de toeschouwer met het gedicht achter. Het is een mooi gedicht, over onmacht en grenzen, maar dat maakt het raadsel alleen maar groter. Neshat wekt de suggestie dat de vrouw, vast de dichteres, wordt bevrijd door de kunst. Maar na dat clichébombardement is het moeilijk om daar in mee te gaan; het gedicht maakt de afstand tussen maker en toeschouwer alleen maar groter. Waardoor je achterblijft met het gevoel dat als The Last Word uiteindelijk iéts verbeeldt het de kloof tussen twee culturen is. En dat die kloof niet makkelijk gedicht gaat worden.

Galerie Lumen Travo, Lijnbaansgracht 314, Amsterdam. Wo-za 13-18u, 1ste zondag v/d maand 14-17u. T/m 19 juli.