Gronings praten in Chicago

Dutch Chicago is het verhaal van Groningse emigranten die na emigratie bij elkaar bleven wonen, van ondernemende en hardwerkende vuilnismannen van Nederlandse afkomst die tegen maffia in een imperium opbouwden en van emigranten die vooral door hun sterke geloof een hechte gemeenschap vormden.

Chicago is de enige van de grote Amerikaanse steden waarin significante Nederlandse enclaves zijn ontstaan. Interessant ook is dat die Nederlandse gemeenschappen in en om de stad tientallen jaren een eigen karakter behielden. Na een bloeiperiode gedurende het interbellum zette de onvermijdelijke Amerikanisering door.

Dutch Chicago is geschreven door Robert Swierenga, een autoriteit op het gebied van de Nederlandse emigratie naar de Verenigde Staten. Swierenga is zelf afkomstig uit Chicago en heeft Nederlandse wortels; hij stamt af van de groep die het grootste stempel op Nederlands Chicago heeft gedrukt, de Groningers. Swierenga deelt in het voorwoord mee dat `dit verhaal over mijn eigen buurt en familie mij meer plezier heeft gegeven dan eerdere schrijfprojecten'. Die eerdere schrijfprojecten over een periode van meer dan dertig jaar zijn veertien boeken en tientallen artikelen over immigratie.

Tussen 1835 en 1920 emigreerden zo'n 180.000 Nederlanders naar de Verenigde Staten. De meerderheid, ongeveer tachtig procent, bestond uit hervormden en gereformeerden, ongeveer tachtig procent. Katholieken en joden waren in de minderheid. Het is moeilijk om precies te becijferen hoeveel Nederlanders naar Chicago gingen, maar in 1900 waren er volgens gegevens van de volkstelling bijna twintigduizend in de stad. Chicago had op dat moment ruim een miljoen inwoners.

De buurt met het meest bloeiende gemeenschapsleven was de zogeheten Groninger Hoek. De eerste Amerikaanse voorvader van Swierenga zelf kwam in Chicago aan in 1893. Jan Swierenga kwam over uit Bedum met vrouw en acht kinderen. Binnen zes jaar waren beide ouders en een van de kinderen in behoeftige omstandigheden overleden. De zeven overgebleven wezen, waarvan de oudste al was getrouwd, wisten echter een goed bestaan op te bouwen. Swierenga vermeldt dit in kort bestek in de inleiding. Jammer is dat de auteur verder niet veel vertelt over de Amerikaanse nakomelingen van Jan Swierenga.

Omdat de Chicago-bewoners van Nederlandse afkomst hun herkomst en geloof gemeen hadden, bleven ze in sterke mate op zichzelf, als een soort Nederlandse hervormde/gereformeerde zuil in het Amerikaanse, wereldse Chicago. Het gevolg daarvan was talloze gezelschapsverenigingen, sociëteiten en sportclubs voor wie zich `Dutch' voelden. Het ging echter nog verder: er waren ook ook makelaars, uitvaartverenigingen en banken voor en door emigranten.

Wereldtaol

De eerste Groningse familie arriveerde al in 1847 en ongeveer tien jaar later werd voor het eerst gesproken over een Groninger Hoek. Voor de grote brand van 1871 lag de Groninger Hoek dichtbij het centrum in Foster Street maar daarna ontstond de `echte' Groninger Hoek in wat nu de Old West Side heet. Het hielp voor de groei van de buurt dat de geëmigreerde dominee Bernardus de Bey twintig jaar lang een feuilleton schreef voor de Provinciale Groninger Courant in de vorm van enthousiaste brieven vol aanmoedigingen, waarschuwingen en goede raad. De hoogtijdagen van de Groninger Hoek lagen tussen 1880 en 1930. Swierenga noemt zelfs het voorbeeld van zwarte Amerikanen die zo'n goede verstandhouding hadden met hun buren dat ze Gronings leerden. `Wat is dat Gronings toch ain mooie taol; 't mos 'n wereldtaol word'n'.

Omstreeks 1900 hadden zich in en om Chicago vier Nederlandse centra ontwikkeld. Roseland, aan de zuidrand van de stad, was het grootst. Verder zuidelijk lag het dorpje South Holland en in de stad zelf lagen de Near West Side en Englewood. De Nederlandse gemeenschappen waren vooral gelieerd aan de Reformed Churches en de Christian Reformed Churches. Die twee Amerikaanse religieuze richtingen vallen ongeveer samen met wat in Nederland hervormden en gereformeerden heten. De Amerikanisering en het verlies van het Nederlands verliepen door hun religieuze banden met Nederland trager dan in de regel het geval is. De geschiedenis van die twee religieuze groepen beslaat het grootste deel van het boek. Dat is jammer, want niet alleen moet de lezer zich door bladzijden vol gedetailleerde notities over allerlei dominees ploegen, maar het betekent ook dat de titel de lading niet helemaal dekt. Een boek met de titel Dutch Chicago. A History of the Hollanders in the Windy City zou toch minstens drie tot vier keer zoveel ruimte aan niet-protestanten moet besteden als nu het geval is. Swierenga behoort zelf tot de Christian Reformed Church en hier en daar lijkt het erop of hij in zijn boek een achterhoedegevecht voert met de Reformed Church. De identificatie van Swierenga met zijn religieuze groep is er misschien ook de oorzaak van dat de autobiografische roman The Blood of the Lamb van de Amerikaanse auteur Peter De Vries er zo bekaaid vanaf komt. De Vries groeide op in de Groninger Hoek maar keerde zich af van zijn geloof. Hij schreef later onder meer voor het tijdschrift The New Yorker en publiceerde talloze romans. Swierenga legt er de nadruk op dat de afvallige schrijver geen steun heeft van zijn geloof als zijn dochtertje overlijdt.

Vuilnis

Een hoogtepunt in Dutch Chicago is het verhaal over de ondernemingen van Nederlandse immigranten en hun kinderen die zich bezighielden met transport en vuilnis. Een appendix in het boek met een opsomming van bedrijven en bedrijfjes in die sectoren in Chicago beslaat maar liefst 36 bladzijden. Waste Management, het grootste vuilverwerkingsbedrijf ter wereld, kwam voort uit de activiteiten van de oorspronkelijk Groningse familie Huizenga. Wayne Huizenga begon daarna Blockbuster Video en Republic Industries. Swierenga probeert echter ook recht te doen aan de honderden kleine bedrijfjes. Min of meer in een notedop – zijn onderwerp is Hollanders en niet het vuilnis of transport – weet hij een bewonderenswaardig complete geschiedenis te geven van die sectoren in Chicago.

Dutch Chicago is een degelijk boek, maar geen leesboek dat van begin tot eind boeit. De historici die Chicago bestuderen krijgen een boeiend, tot nog toe ongeschreven hoofdstuk van de geschiedenis van hun stad erbij, en wie geinteresseerd is in de Nederlandse emigratie naar de VS vindt veel van zijn gading. Swierenga preekt echter ook voor eigen parochie en de gedetailleerde beschrijving van het kerkelijk leven is vaak minder interessant.

Robert P. Swierenga: Dutch Chicago. A History of the Hollanders in the Windy City. William B. Eerdmans Publishing Company, 908 blz. €67,50