De speler als God

In het begin van eXistenZ aait de computerspelontwerpster Allegra Geller (Jennifer Jason Leigh) een tweekoppig amfibie-insect van hagedisafmetingen. Snoezig, denk je nog even, totdat de met onheilspellende muziek onderlegde scène iets langer duurt om `leuk' te zijn en je bedenkt dat het hier de nabije toekomst in een sf-thriller van David Cronenberg betreft.

De Canadese scenarist-regisseur bouwde met Scanners, The fly, Dead ringers en het visionaire Videodrome al aan een origineel oeuvre van bizarre genrefilms waarin vaak het menselijk lichaam de meest onaangename transformaties doormaakt. De geest, echter, is ver daarvóór al aan vervormingen van ongezonde aard ten prooi gevallen. In eXistenZ krijgen lichaam en geest het zwaar te verduren wanneer de waarneming van de werkelijkheid ineens minder betrouwbaar lijkt. Computerspelontwerpster Geller, die exclusief voor de multinational Antenna het nieuwe eXistenZ heeft voltooid, wordt door een vijandige corporatie en een militante actiegroep achtervolgd en vlucht na een aanslag op haar leven richting platteland met haar pr-vertegenwoordiger (Jude Law). Door dit tweetal het spel in kwestie te laten spelen creëert Cronenberg een film in een film, maar al spoedig vervloeien beide `werkelijkheden' en vertelniveaus met elkaar. Typisch Cronenberg is de wijze waarop de nogal onsmakelijk ogende, van organen van gemuteerde dieren gemaakte spelconsoles met een navelstrengachtig koord direct in de menselijke ruggengraat zijn ingeplugd. De aanvankelijke erotische implicaties hiervan worden door de regisseur meteen vervormd tot ziekelijke lichaamshorror. Ja, eXistenZ staat bepaald ver af van wegwerpbombast als The matrix. Hoewel onafgebakende innerlijke logica en een scenario zonder focus de film uiteindelijk fataal worden, spelen thema's als (nep)geweld, commercie tot iedere prijs en escapisme als verslaving nog een tijdje door je hoofd na de slotscène. Een minstens zo interessante mislukking als Gabriele Salvatores' virtual reality-avontuur met hippie-sympathieën Nirvana (1997) is eXistenZ zeker. Voor doorwrochtere, subtielere hersengymnastiek met soortgelijke filosofische thema's is er echter de vers uitgebrachte dubbel-dvd van Mamoru Oshii's briljante Avalon (2001). Want waar de speler God is, zoals een personage in eXistenZ opmerkt, daar is het voor de duivel goed zielen oogsten.

eXistenZ (David Cronenberg, 1999, Canada/Frankrijk/Engeland). BBC1, 0.25-2.05u.