Aanstekelijke somberheid

Voor het eerst waagt een Nederlands operagezelschap zich aan `Die Soldaten' van B.A. Zimmermann, met honderddertig musici, vier combo's en zevenentwintig vocale solisten.

Wie via de coulissen de zaal van het Muziektheater inkomt, passeert een nauw en schimmig halletje. Voor de opera Die Soldaten is de doorgang geblokkeerd met trommels, pauken en triangels. Zelfs de zaal heeft twee rijen moeten afstaan aan de orkestbak, die nu zo'n honderddertig musici kan herbergen.

De hoeveelheid instrumenten, musici en zangers die componist Bernd Alois Zimmermann (1918-1970) benut voor zijn enige opera Die Soldaten, verraadt slechts het topje van de ijsberg aan muzikale complexiteiten. ,,Moderner en ingewikkelder dan Die Soldaten kan niet'', beaamt dirigent Hartmut Haenchen. ,,Deze opera is veertig jaar oud, maar wat nu aan muziektheater wordt geschreven is behoudender. Je moet Die Soldaten zien als een eindpunt. Het orkest kan niet groter, de eisen aan solisten, dirigent, technici en publiek niet hoger. Opera kan niet complexer. Althans niet op een zinnige manier.''

Waarschijnlijk verklaart dat waarom geen Nederlands operagezelschap zich tot op heden aan Die Soldaten heeft gewaagd. De Deutsche Oper am Rhein presenteerde in 1971 een gastvoorstelling in het Holland Festival, bij De Munt in Brussel verzorgde Alfred Kirchner in 1983 een enscenering. De geprezen productie van regisseur Willy Decker die deze maand door de Nederlandse Opera wordt opgevoerd, was eerder te zien in Dresden.

,,Beter laat dan nooit'', vindt Hartmut Haenchen. ,,Het is al 27 jaar mijn wens Die Soldaten te dirigeren. Bij de Nederlandse Opera hadden we eerder plannen met regisseuse Ruth Berghaus, maar zij overleed in 1996. Het enige voordeel is dat we Die Soldaten nu kunnen brengen als het sluitstuk van de weg die we zijn ingeslagen met Alban Bergs Wozzeck en Lulu, en Aribert Reimanns Lear.''

,,Zimmermann zet in Die Soldaten voort wat Alban Berg in Wozzeck begon'', legt Haenchen uit. ,,Oude vormen – ricercare, ciacona, toccata – zijn op een dramaturgisch zinvolle manier toegepast. De chaconne klinkt waar in het verhaal wordt vastgehouden aan ouderwetse ideeën. Een Bach-koraal duikt op waar grootmoeder haar kleindochter beweent. Verschillende stilistische elementen, citaten en collagetechnieken inbegrepen, bestaan in Die Soldaten naast elkaar. Musici vroegen me: ,,Hoor je in die enorme notenmassa eigenlijk wel of en wat ik speel?'' Het eerlijke antwoord is: nee. Maar als ze níet spelen, hoor ik het wél. Het geheel der delen bepaalt de klankkleur. Dat is óók de reden dat de opera Lear van Reimann in dit seizoen vóór Die Soldaten geprogrammeerd stond. Ik wilde het orkest laten wennen aan muziek die veel eigen inbreng en zekerheid eist.''

Gillen

Bernd Alois Zimmermann baseerde Die Soldaten op het gelijknamige toneelstuk van Sturm und Drang-auteur Jakob Lenz uit 1776. Anders dan Lenz laat Zimmermann in Die Soldaten weinig ruimte voor hoop. Het burgermeisje Marie Wesener betaalt haar ambitie te stijgen op de maatschappelijke ladder met een val naar de goot. Ze houdt haar verloofde Stolzius aan het lijntje om in te kunnen gaan op de avances van edelman Desportes, wordt misbruikt door diens krijgsmakkers en verloedert tot regimentshoer. Aan het slot komt ze haar vader tegen op straat. Bij Jakob Lenz herkennen en omarmen ze elkaar. Bij Zimmermann geeft de oude Wesener de vreemde zwerfster een aalmoes. Herkenning is er niet.

Met nog één week te gaan voor de generale, is de eerste repetitie met orkest en solisten in het Muziektheater een enerverende aangelegenheid voor alle medewerkers. Elektronisch versterkte orgelklanken doen het trommelvlies beven. Nog angstaanjagender zijn de ingeblikte stemmen die aansluitend, op Zimmermanns secuur in de partituur genoteerde aanwijzingen, door de zaal schallen. ,,Marsch, marsch!'' Er vallen bommen, vrouwen gillen. En dan, als het allemaal niet heftiger kan, valt het doek en wrijft Hartmut Haenchen even vermoeid in zijn ogen.

,,Jammer, al dat lawaai aan het eind'', vindt Michael Kraus (Stolzius). Een collega, geagiteerd en aangeslagen: ,,Al dat lawaai én al die ellende vind ik jammer! Ik heb een mooi leven en een lieve zoon, die géén smerige soldaat is. Ik vraag me af waarom ik dit moet zien. Wat heb ik voor boodschap aan `de slechtheid van de mens'?''

Hartmut Haenchen heeft daar wel een antwoord op: ,,Die Soldaten dateert van rond 1960. Er werden toen opnieuw legers opgericht. Dat stuitte op grote weerstand. In zijn maatschappijkritiek was Die Soldaten actueel in 1960, en dat is de opera helaas nog. Alleen wie niet verder kijkt dan zijn neus lang is, heeft moeite met Zimmermanns wereldbeeld. Maar er is nu eenmaal meer leed dan liefde. Wij, hier, hebben alle reden blij te zijn met onze eigen situatie. Maar de wereld houdt niet op bij ons geluk.''

,,Natuurlijk is Zimmermanns somberheid aanstekelijk, maar we zijn wel allemaal professionals'', vindt sopraan Claudia Barainski (Marie). ,,Het enige directe effect van Die Soldaten op mijn leven is dat ik na de repetities veel behoefte heb aan aardige mensen om me heen. Tijdens het werk houd ik me staande op basis van toneelwet nr. 1: Laat het publiek huilen, niet jezelf.''

In 1970 schoot Bernd Alois Zimmermann zichzelf dood. Die daad lijkt moeilijk te rijmen met zijn devote natuur en het feit dat hij al zijn composities, ook Die Soldaten, opdroeg aan God. ,,Zimmermann was religieus, maar op een De Profundis-achtige manier'', verklaart Hartmut Haenchen. ,,Aus tiefer Not schrei ich zu dir – dat was wat Zimmermann met Die Soldaten deed. De opera besluit ook met de slotregel van het Onze Vader: Sed libera nos a malo; verlos ons van het kwade. Uit Zimmermanns laatste werk Ich wandte mich um und sah an alles Unrecht, das geschah unter der Sonne klinkt alleen nog maar wanhoop.''

Oordopjes

Het is half april. Voor een muzikale repetitie, nog zonder solisten, is het Nederlands Philharmonisch Orkest in groten getale samengekomen in de Beurs van Berlage. In de gang staat een pot professionele oordopjes. Er is nog één paar, maat small, te vergeven. In de zaal wordt gestudeerd op de partijen die door dirigent Wolfgang Sawallisch in 1960 nog terzijde werden geschoven als `onspeelbaar'. ,,Maar wat is onspeelbaar?'' nuanceert Hartmut Haenchen. ,,Goed, het is onmogelijk Die Soldaten foutloos te spelen. Maar dat geldt ook voor de opera's van Richard Strauss.''

Het instrumentarium dat Zimmermann in Die Soldaten voorschrijft is opmerkelijk in grootte en samenstelling. Door ijle strijkers klingelen koebellen, de roffels van een op drift geraakt soldatentrommeltje en, even later, een gitaar en klavecimbel. Naast en achter het podium staan nog drie slagwerkorkestjes en een jazzcombo opgesteld. ,,Normaal gesproken worden daar drie extra dirigenten voor aangetrokken'', zegt Haenchen. ,,Hier niet. Ik verenig vier dirigenten in één persoon, omdat ik alles zoveel mogelijk één geheel wil laten zijn.''

`Voor wie zich de afgelopen decennia niet heeft afgesloten voor de eigentijdse muziek, is Zimmermann jeugdsentiment en feest der herkenning', schreef Kasper Jansen maandag op de muziekpagina van deze krant. Zimmermann werd opgeleid in het serialisme, maar bleef vooreerst een pluralist, met liefde voor Frescobaldi én Webern, Bach én Bruckner. Een componist, vond Zimmermann, moet zijn complete muzikale referentiekader in zijn werk tot uitdrukking brengen. In Die Soldaten zijn muzikale lagen en ideeën als spekkoek opeengestapeld en prikken flarden pop en jazz door die lagen heen.

Net als Richard Wagner koesterde Zimmermann duidelijk omschreven idealen over opera als totaaltheater. Vertrouwd zijn in Die Soldaten de componenten zang, muziek, spraak en ballet. Nieuw het gebruik van soundeffects op geluidsband en vooral film. In Zimmermanns originele opzet worden filmopnamen van Marie's ondergang ingezet als hulpmiddel voor het doorkruisen van de chronologie. De `belevingsdimensies' verleden, heden en toekomst lopen door elkaar. Oorspronkelijk wilde Zimmermann zelfs dat Die Soldaten werd uitgevoerd op twaalf verschillende podia, waar het publiek tussendoor kon lopen. De Nederlandse Opera liet de filmbeelden weg. ,,Ik denk niet dat die nu nog veel zouden toevoegen'', zegt Hartmut Haenchen. ,,Toen was dat nieuw, nu zijn we moe van alle operaproducties met beelden als dramatisch middel.''

Vooroordeel

,,Al toen ik nog op het conservatorium zat, werd vol ontzag over Die Soldaten gepraat'', lacht Claudia Barainski (Marie). ,,Toen ik de opera zelf voor het eerst zag, was ik zo overdonderd dat ik kort daarna de rol van Marie heb geweigerd, omdat ik mezelf inhoudelijk te groen vond. Vocaaltechnisch valt Die Soldaten mee. Zimmermann is zeer zingbaar. Je hoort vaak dat `de contemporaine coloraturen' je stem zouden ruïneren, maar dat is een onzinnig vooroordeel jegens eigentijdse muziek. De `paniek-aria' van Marie is niet veeleisender dan een concertaria van Mozart.''

,,Hmmm!'' nuanceert de Amerikaanse tenor Tom Randle (Desportes). ,,De vocale eisen die Zimmermann stelt, confronteren mij wél voortdurend met mijn grenzen. Ik ben dol op de twintigste-eeuwse muzikale paden die Stravinski, Prokofjev, Britten en Janácek zijn ingeslagen, maar de weg van Zimmermann loopt voor mij dood. Ik kan me niet onttrekken aan de indruk dat in het Duitsland van de jaren zestig veel componisten klakkeloos de weg van Alban Berg navolgden. En ik vind het ook een veeg teken dat iedereen Die Soldaten almaar omschrijft als een `belangrijke' opera. Alsof het een smerig medicijn is dat je moet innemen.''

,,Waarom moet muziek per se mooi zijn?'' reageert Claudia Barainski gepikeerd. ,,Het is niet alleen de taak van muziek onze oren te strelen, maar ook om ons te roeren. Dat is het goede aan Die Soldaten. Het is `bah!' of `wow!', maar geraakt word je.''

`Die Soldaten' van B.A. Zimmermann door de Nederlandse Opera o.l.v. Hartmut Haenchen. Voorstellingen op 10, 13, 15, 18, 21 en 25/5, Muziektheater Amsterdam. Res.: (020) 6255455.