VVD in dubio over dualisme

Gerrit Zalm wil vice-premier worden én VVD-leider blijven. Zijn partijgenoten zijn het daar niet allemaal mee eens.

,,De fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer zal het gezicht van de partij worden en de toon aangeven, niet de vice-premier in het kabinet'', zegt Kamerlid Clemens Cornielje. ,,Instinctief zeg ik: de kopstukken van de VVD zitten in de Tweede Kamer'', meent ex-minister Pieter Winsemius. ,,De VVD hecht traditioneel zoveel waarde aan de representatieve parlementaire democratie dat de kern van de partij in de Kamer dient te zijn'', meent senator Uri Rosenthal.

Met de vorming van een coalitie CDA-VVD-D66 onder handbereik is binnen de VVD volop de discussie losgebarsten: mag Gerrit Zalm, straks vice-premier in het nieuwe kabinet, daarnaast politiek leider van de VVD blijven? Zelf denkt hij van wel: ,,Als ik goed presteer, denk ik dat ik het vanzelf blijf.'' Hij verwacht dat de kwestie zich wel zal `uitkristalliseren'.

De VVD-leider reageerde op een uitspraak van Tweede-Kamervoorzitter Weisglas (ook VVD), die een combinatie van rollen strijdig vindt met het `dualisme', een stelsel waarbij Kamerfracties relatief onafhankelijk staan ten opzichte van de eigen bewindslieden.

Van het uitkristalliseren van Zalms rol hangt een andere, belangrijke beslissing voor de VVD af: wie moet na Zalms vertrek naar het kabinet fractievoorzitter worden? Nu Zalm partijleider wil blijven, verliezen kandidaten met ambities voor het toekomstig leiderschap en het lijsttrekkerschap in 2007 hun belangstelling: Mark Rutte en Hans Hoogervorst willen in het kabinet blijven. Zalm zelf heeft, volgens ingewijden, een voorkeur voor Frank de Grave. Maar als de fractie het dualisme serieus neemt en zich niet laat beïnvloeden door de leider, maakt Jozias van Aartsen een kans, aan wie geen ambities voor het lijsttrekkerschap worden toegeschreven.

Zoals vaker in de VVD-historie gaat achter de keuze voor de nieuwe leider ook een ideologische keuze schuil: Hoogervorst als leider zou de partij een rechts, beetje Fortuynachtig profiel kunnen geven, de andere kandidaten zijn meer van links-liberale snit.

Voorlopig is het echter vooral de interne partijdemocratie die de VVD'ers bezighoudt. ,,Natuurlijk is het strijdig met het dualisme als Zalm vanuit het kabinet de VVD gaat leiden'', zegt Sammy van Tuyll, initiatiefnemer van de `16 mei groep', een informele actiegroep voor partijvernieuwing in de VVD. ,,Het zou me ook zeer van hem tegenvallen, omdat Zalm tot voor kort zelfs dubbel dualisme beloofde: tussen kabinet en parlement én tussen partij en fractie.'' [Vervolg ZALM: pagina 3]

ZALM

'Leiderschap is een schijnprobleem'

[Vervolg van pagina 1] VVD-voorzitter Bas Eenhoorn meent dat juist recente vernieuwingen in de VVD het alleszins denkbaar maken dat Zalm politiek `aanvoerder' van de VVD blijft, wanneer hij in het kabinet komt. ,,Zalm is immers de eerste VVD-aanvoerder die niet alleen maar door de Kamerfractie uit hun midden is gekozen, maar als lijsttrekker en daarmee politiek aanvoerder vorig jaar ook door de ledenvergadering is aangewezen. De leden kunnen natuurlijk tot andere gedachten komen, maar tot die tijd blijft Zalm de aanvoerder.''

De vraag waar het politiek leiderschap ligt, heeft in de VVD-historie vaak tot hooglopende interne conflicten geleid. Hans Wiegel was, in 1977, tot nu toe de enige VVD-leider die het leiderschap onomstreden wist ,,mee te nemen'' toen hij vice-premier werd. Dat zeer tot verdriet van fractievoorzitter Rietkerk, die in 1980 eiste dat de VVD-ministers om financiële kwesties zouden opstappen wat zij weigerden. Wiegel werd vervolgens weer lijsttrekker.

Nog conflictrijker waren de jaren tachtig: jarenlange aanvaringen tussen fractievoorzitter Nijpels en vice-premier Van Aardenne. In een poging de voortdurende stammenstrijd tussen fractie en bewindslieden te beëindigen, gold na 1986 enige tijd het `duolisme' vice-premier De Korte en fractievoorzitter Voorhoeve waren in gelijke mate leider. Maar deze laatste trok aan het langste eind.

Na al deze partijstrijd kozen de daaropvolgende VVD-leiders er steeds voor in de Kamer te blijven: Bolkestein in 1994, Dijkstal 1998, Zalm in 2002. Waarom kan dat niet nog een keer?

,,Laat Zalm maar lekker naar het kabinet gaan, zo'n succes was hij als leider electoraal nu ook weer niet'', meent Edwin van de Haar, partij-pamflettist van `helder rechts' in de VVD. Dat Zalm epnieuw in de Kamer zou blijven, vindt bijna niemand wenselijk. ,,We moeten investeren in het komende kabinet, omdat de financieel-economische vooruitzichten heel slecht zijn en de basis van het kabinet in de Kamer wankel is'', meent Kamerlid Hans van Baalen. Hij meent, met Zalm, dat de praktijk wel de oplossing zal bieden: ,,Net als bij Wiegel destijds gaat het erom wie de dominante persoonlijkheid is.''

Frits Huffnagel, fractievoorzitter van de VVD in de Amsterdamse gemeenteraad, vindt het een schijnprobleem. Zijn plaatselijke VVD-leider is wethouder Geert Dales ,,En dat heel goed'', meent Huffnagel. ,,Ieder heeft zijn eigen rol: hij bestuurt, wij controleren. Ik ben niet bang voor achterkamertjes.'' Jules Maaten, VVD-voorman in het Europees parlement, pleit eveneens voor een praktische benadering: ,,Iedereen accepteert het dat een premier uit CDA of PvdA politiek leider van zijn partij blijft, dus waarom een vice-premier uit de VVD dan niet? Als de VVD ooit grootste partij wordt en de premier kan leveren, zal ook bij ons de hele discussie verdwijnen.''

Zalms leiderschap lijkt een van de centrale gespreksthema's te worden op een bijzondere ledenvergadering van de VVD over partijvernieuwing, later deze maand. Op de agenda daarvan wemelt het trouwens van de controversiële voorstellen: invoering van `one man one vote' voor alle leden op partijcongressen (ook bij de keuze van de partijleider), de instelling van ledenraadpleging (ook over kandidatenlijsten, net als thans bij D66) en het breken van de macht van de regionale `partijbaronnen'.

Of de kwestie van het VVD-leiderschap een begrip dat niet in de statuten van de partij voorkomt maar wel tot de informele werkelijkheid behoort op het congres zal worden beslecht, is de vraag. Tot het eind van de formatie zal iedereen immers de kaarten tegen de borst willen houden: zowel Zalm als de kandidaten voor het fractievoorzitterschap.