Politiek als gedraaide touwladder

Vijftig jaar geleden werd de structuur van het DNA, de drager van het erfelijke materiaal, wereldkundig gemaakt. De Brit Francis Crick en de Amerikaan James Watson presenteerden met een beroemd geworden eerste zin in het tijdschrift Nature het model van de `dubbele helix': ,,We willen graag een structuur opperen voor het zout van desoxyribose nucleïne zuur (D.N.A.). Deze structuur heeft nieuwe eigenschappen die van aanzienlijk biologisch belang zijn.''

Het artikel eindigde met de al even onderkoelde vaststelling: ,,Het is niet aan onze aandacht ontsnapt dat deze dubbele helix structuur krachtige aanwijzingen geeft over de methode van vermenigvuldiging in de cel.''

Twee maanden voordat het tijdschrift met het baanbrekende artikel, dat slechts 900 woorden telde, uitkwam, had Crick al in de Eagle Pub in Cambridge uitgeroepen: ,,Wij hebben het geheim van het leven ontdekt!''

De charme van het model van Watson en Crick is de eenvoud: iedere cel bevat een molecuul in de vorm van een `gedraaide touwladder' waarbij op de `sporten' – de dwarsverbindingen – de erfelijke informatie is vastgelegd. Dit DNA-molecuul is bij alle levende wezens – bacteriën, planten, dieren, mensen – opgebouwd uit dezelfde chemische stoffen. Een bepaalde volgorde van die chemische stoffen – vier zogenoemde basen die gemakshalve worden aangeduid met de letters A, T, C en G – vormt een erfelijke code (gen). Het verschil tussen een pantoffeldiertje en een mens is het aantal en de volgorde van deze stoffen waardoor de genetische codes anders zijn. Mensen bezitten op drie miljard basenparen (combinaties van de letters A en T en van C en G) zo'n dertigduizend genen. De mens heeft slechts drie keer zoveel genen als een fruitvliegje, twee keer zoveel als een aardworm en anderhalf keer zoveel als een plantje.

Het menselijk genoom is een fractie groter dan dat van een muis, maar dit verschil heeft tot gevolg dat muizen geen mensen en mensen wel muizen kunnen vangen. De genetische verschillen tussen mensen onderling zijn nog veel kleiner.

De vaststelling van de structuur van het DNA bezorgde Crick en Watson de Nobelprijs. En het opende de weg naar de doorbraken van de moderne biotechnologie, de ontrafeling van de complete code van het menselijk genoom, toepassingen van genetische modificatie van gewassen, medische gentherapie, behandeling van erfelijke ziektes, kloontechnieken en de opsporing van verdachten. De doorbraak van vijftig jaar geleden is nog altijd actueel.

In de week waarin de ontdekking van Crick en Watson wereldwijd (maar nauwelijks in Nederland) werd herdacht, werd DNA bijvoorbeeld gebruikt voor de opsporing van de dader van een moord op een bejaarde vrouw in het Zeeuwse dorp Sint Philipsland en werden de genetische codes van de miltvuur (anthrax-)bacterie en het SARS-virus ontcijferd.

De werking van het politieke bedrijf in Nederland valt te vergelijken met de dubbele helix van het DNA. Beschouw de partijen als de letters van de genetische code en de coalitievorming als een variant op genetische verandering. Vorig jaar jaar maakte de revolutie van Fortuyn een einde aan acht jaar regeren van de drie partijen PvdA, VVD en D66. De letters PvdA en D66 werden vervangen door CDA en LPF, samen met VVD. Maar die combinatie bleek zo instabiel, dat de code binnen de kortste tijd uitelkaar viel. Na veel geknoei in het politieke laboratorium en na de mislukte poging om te komen tot de formule CDA en PvdA, kwam er een nieuwe recombinant: CDA, VVD en D66.

Wat is de betekenis van deze mutaties? In evolutionaire zin is het Nederlandse politieke bestel bezig zich aan te passen aan maatschappelijke omstandigheden. De technocratische `paarse' formule was achterhaald, de opkomst van de LPF gaf uiting aan de onvrede. Maar de toevoeging van deze letter leidde tot een mutant die door interne krachten werd onderuitgehaald. Evenmin werkte de genetische samensmelting van PvdA en CDA. Uiteindelijk viel de keuze op een variant van CDA en VVD met D66.

D66 is van oorsprong een radicale hervormingspartij die zich al in 1966 ten doel stelde om het politieke bestel te laten ontploffen. De LPF van Fortuyn wilde vorig jaar eveneens het politieke establishment opblazen. Als reactie op de onvrede hebben het CDA en de VVD het veranderingsproces eerst rechtsom geprobeerd met de LPF en toen dat niet werkte (en de combinatie van CDA met PvdA onhaalbaar bleek) hebben ze gekozen voor een variant linksom met D66.

De populistische rebellie van de LPF is vervangen door het burgerlijke fatsoen van D66. Maar de kern blijft de aanpassing van het politieke systeem aan de maatschappelijke omgeving.

Zal de nieuwe code werken? De alchemie van de letters CDA, VVD en D66 lijkt op voorhand beter dan die van de combinatie met de LPF en van het CDA met de PvdA. Wat de bestuurlijke vernieuwing betreft zal er eindelijk – zevenendertig jaar na de oprichting van D66 – een begin worden gemaakt met direct gekozen bestuurders.

Op financieel-economisch terrein is het pakket van CDA, VVD en D66 evenwichtiger dan de opeengestapelde voornemens van CDA en PvdA. Er wordt minder omgebogen, er komen geen lastenverzwaringen, het rigide doel van begrotingsevenwicht in 2007 is losgelaten en er zijn transparante begrotingsregels opgesteld.

Celbiologie en polderpolitiek zijn twee totaal verschillende werelden, die elkaar slechts raken bij politieke afwegingen over de toepasbaarheid van gentechnologie en DNA-onderzoek. Maar de techniek van genetische sturing door letters in het DNA te veranderen, leent zich voor een opmerkelijke analogie met het proces van coalitievorming in de politiek. Vijftig jaar nadat het model van de gedraaide touwladder is geopperd, is dat een eerbetoon aan het werk van Crick en Watson.

rjanssen@nrc.nl