Toen Hitler nog geen Hitler was

Roman Polanski komt in The Pianist waarschijnlijk zo dicht bij de holocaust als in een traditionele speelfilm mogelijk is. Zoals hij het filmt, is het vast niet gebeurd, maar beter gaat het niet. The Pianist is niet alleen door het onderwerp zo aangrijpend, maar ook omdat de regisseur zich van deze kloof tussen fictie en werkelijkheid bewust lijkt. De Nederlandse, in Amerika werkende scenarioschrijver Menno Meyjes – hij schreef onder meer The Color Purple – moet voor een deel dezelfde beweegredenen als Polanski hebben gehad bij de film waar hij als regisseur mee debuteert: tonen hoe iets geweest is. In The Pianist is te zien hoe mensen zich als beesten gedragen. In Max zien we hoe Hitler mens is geweest. Helaas is Meyjes niet zo'n geniaal regisseur als Polanski of zelfs maar zo goed als Aleksandr Sokoerov, die in Moloch een weekend van Hitler in Berchtesgaden tot leven wekte. Ook Sokoerov bouwde een zekere afstand tot het onderwerp in. Die lijkt bij Meyjes te ontbreken. Meyjes blijft steken in het besef dat Hitler ooit niet Hitler is geweest. In zijn film is het een ontdekking van dezelfde orde als dat ook koningen en filmsterren naar de wc moeten.

Bovendien wil Meyjes in zijn film nog veel meer dan Polanski of Sokoerov. Max speelt steeds met de mogelijkheid dat de werkelijkheid anders had kunnen zijn. Volgens Max had Hitler het Derde Rijk ook wel als kunstwerk gestalte kunnen geven. Dan was de wereld vast beter af geweest. Max speelt zich af in München in 1918. Daar ontmoet Max, een door Meyjes bedachte joodse kunsthandelaar die aan het front zijn arm heeft verloren, Hitler. Hij laat hem zijn tekeningen zien, die heel anders zijn dan de avant-garde die Max doorgaans tentoonstelt. Desondanks probeert hij Hitler aan het werk te houden. Was hem dat maar gelukt, moet je waarschijnlijk denken. Enige bewondering voor Hitlers politieke ideeën als Gesamtkunstwerk is vermoedelijk ook gewenst. De vorm die Meyjes kiest is tegen deze dwaze theorieën niet opgewassen. Keurige kostuums, weelderige decors, alles expliciterende dialogen, braaf acteren, ze kunnen er niet tegen op. Hannah Ahrendts opmerkingen over de banaliteit van het kwaad krijgen hier wel een heel onverwachte uitwerking.

Max. Regie: Menno Meyjes. Met: John Cusack, Noah Taylor. In: The Movies, Amsterdam; Cinerama, Rotterdam; Lux, Nijmegen.