Terugblik op een messias

Een avond Fortuyn. Documentaires, terugblikken en talkshows op publieke netten, RTL en SBS, zo nu en dan onderbroken door een nieuwsbulletin waarin melding werd gemaakt van tegenvallende belangstelling voor de échte herdenkingen. Pim-parafernalia waren onverkocht gebleven. Op verspreide ceremonieën in het Mediapark, centrum Rotterdam, in de kerk en voor Pims Palazzo verschenen tientallen of honderdtallen, maar bij lange na niet de massa's van vorig jaar. Als het om Fortuyn gaat, houden de mensen zich nooit aan de regie van de media.

Waarom de belangstelling tegenviel weet je niet, want op tv worden dan alleen degenen geïnterviewd die er wél bij zijn. En dan lijkt het nog heel wat. Mensen die net als vorig jaar in snikken uitbarstten en zeggen ,,Pim was mijn echte leider''. Volgens het Journaal durfden Rotterdammers die niet meededen zich niet voor de camera uit te spreken.

De terugblikken brachten weinig nieuws aan het licht, op twee documentaires na. De Messias van Fons de Poel en Marcel Roele probeerde elementen te ontleden van zijn charisma. Interviews met twee intieme vrienden van Fortuyn werden gecombineerd met minder bekende archiefbeelden uit talkshows, waarin hij vertelde over de opdracht die hij had om het land te helpen. ,,Iedereen heeft een opdracht in zijn leven. Ik denk dat je die van God krijgt'', zei hij. ,,Dit moet ik doen.'' Daarin maakte hij zich in de ogen van sommigen belachelijk. Anderen voelden zich juist aangetrokken tot een leider die zich aan zijn volk offerde.

Volgens theoloog Coen van Wessel had hij verwantschap gevoeld met de ,,verworpen kant van Christus die door de establishment van zijn tijd bespot, veracht en weggeworpen werd''. En in dat verworpen zijn herkende zijn aanhang zich ook weer. Historicus Henk te Velde zag parallellen met het messianisme van Abraham Kuyper en andere 19de-eeuwse emancipatieleiders.

Opmerkelijk was de beschrijving, door Fortuyns goede vriend Jan 't Hooft, van de nacht nadat Fortuyn smerige taarten over zich heen had gekregen. Het leek wel Jezus' lijdensnacht in de Hof van Olijven. 't Hooft, die bij hem logeerde, had besloten dit keer bij hem in bed te gaan liggen tot troost. Terwijl op de tv aan hun voeten de beelden van de taartworp telkens werden herhaald, stortte Fortuyn zijn hart uit over zijn angst. ,,Het taartincident had hem zo aangegrepen'', zei 't Hooft. ,,Het was een aanslag. Zo voelt dat dus. Totaal onverwacht gebeurd, voor je er erg in hebt.'' Terwijl er 300 man in de zaal stonden die niets tegen de daders uitrichtten.

Fortuyn was zich volgens 't Hooft ,,ten volle bewust van het sentiment dat hij losmaakte in de samenleving''. ,,Ik word er bang van'', zei hij tegen hem. ,,Ik heb de doos van Pandora opengemaakt en het deksel kan er niet meer op. Het moet gebeuren.''

Fortuyn was eenzaam in die tijd en zijn intieme vrienden ontving hij alleen nog op zijn slaapkamer met een groot bed en comfortabele stoelen. Daar voelde hij zich thuis. Hij had alles voorzien, volgens 't Hooft, ook de uiteindelijke moord. Was zo'n messias wel evenwichtig genoeg geweest voor minister-president?

In De nacht van Fortuyn, de tweede opmerkelijke documentaire, was de felle tirade van Fortuyn met overslaande stem te zien tegen moslim-immigranten, de ,,vijfde kolonne van mensen die dit land naar de verdommenis willen helpen'', hoe hij voor ,,vies varken'' en ,,christenhond'' werd uitgemaakt. Je zag de omringende bestuursleden van Leefbaar Nederland schrikken van dit plotseling felle betoog.

Van het begin af had Fortuyn geweigerd om zijn woorden in de Volkskrant over de islam als een achterlijke godsdienst en het mogelijk schrappen van het discriminatieverbod in de Grondwet in te trekken. Jan Nagel omschreef Fortuyns stemming als wisselvallig. Twee campagne-cameramannen hadden de beraadslagingen die nacht opgenomen. Met een luide Big Brother-stem werden de slecht belichte en soms scheve beelden aan elkaar gepraat en in een donkere gedachtekamer werden de deelnemers van toen aan het woord gelaten. Geen van de bestuursleden betreurde dat ze met Fortuyn hadden gebroken. Een messias kan nu eenmaal niet worden bestuurd.