En nu zijn er opeens te veel Syriërs

Syrië vreest de Verenigde Staten en Israël. Maar misschien is de ongebreidelde bevolkingstoename wel een groter gevaar voor het Arabische land.

Het was een precair moment in de relatie vader-zoon. ,,Waarom heb je eigenlijk zes kinderen'', vroeg de Syriër Ali enige tijd geleden aan zijn vader. ,,Je wist toch dat ons huis veel te klein is voor acht mensen?'' Deze antwoordde: ,,God heeft jullie aan mij gegeven, het is Zijn werk''. ,,Maar je was er toch zelf bij?'', hield Ali (die gestudeerd heeft en mede daarom zeer seculier geworden is) aan. Ali's vader zweeg en volgens Ali is hij dat tot op de dag van vandaag blijven doen.

Veel vaders in Syrië zouden, juist als die van Ali, in zo'n situatie zwijgen. Want van een bewuste beperking van de bevolkingsgroei is er in Syrië tot op de dag van vandaag nauwelijks sprake. ,,Bevolking is nog geen hard punt op de politieke agenda hier in Syrië'', bevestigt Mostafa Benzine, de vertegenwoordiger van het Bevolkingsfonds van de Verenigde Naties (UNFPA) in Syrië. ,,De politieke elite praat over Irak, de Israëlische bezetting van de Golan – maar de bevolkingstoename wordt nog niet of nauwelijks als probleem onderkend.'' Hij zwaait met een rapport over Syrië. ,,Maar lees dit rapport en trek je conclusies. Als Syrië niet snel stappen onderneemt, knalt het tegen een grote muur.''

Beperking van de bevolkingsgroei zou voor Syrië niets minder dan een revolutie zijn. Gedurende een groot aantal jaren na de onafhankelijkheid van Syrië in 1946 werd de bevolkingsgroei immers juist gestimuleerd. Syrië voelde zich bedreigd door de grootmachten, die zo vaak in de geschiedenis van het land hadden geïntervenieerd. Alleen een Syrië met veel mensen zou nieuwe inmenging kunnen weerstaan. Ook de droom van een Groot-Syrië (het huidige Syrië is een kleine afspiegeling van wat het land ooit was) was nog lang niet verdwenen.

Maar een grootmacht heeft een grote bevolking nodig ,,Voeg daarbij dat de militairen al vrij snel aan de macht kwamen en de situatie met Israël uiterst precair bleef ,,en je begrijpt dat er een bevolkingscultuur ontstond waarin de aantallen belangrijk waren'', zegt Benzine in zijn kantoor in Damascus. Alleen een grote bevolking kon Syrië een blijvende rol op het wereldtoneel garanderen. Volgens Ali sloot die politiek goed aan bij de uitgangspunten van de islam. ,,In de Koran staat dat op het einde der tijden de profeet een groot aantal moslims aan God moet kunnen tonen. Dat lijkt me een duidelijke boodschap.''

De Syrische regering liet dus speciale medailles maken voor vrouwen die meer dan twaalf kinderen baarden. En de jaarlijkse dag van de vrouw staat in Syrië toch vooral bekend als de dag van de moeder. De politiek werd mogelijk gemaakt door de economische groei die Syrië lange tijd kende. Omdat die groei zo werd herverdeeld door de staat dat eigenlijk iedereen meeprofiteerde van de groter wordende economische koek, leek het lange tijd alsof de bevolking kon toenemen zonder dat de wal het schip zou keren. Had Syrië in 1960 nog een bevolking van zo'n 4,5 miljoen mensen, in 2002 was dat opgelopen tot iets meer dan 17 miljoen. (Ter vergelijking: Nederland telde in 1960 11,4 miljoen inwoners. Als het zo zou zijn gegroeid als Syrië, leefden er nu 42,75 miljoen mensen. In oppervlakte is Syrië overigens natuurlijk wel stukken groter dan Nederland).

Maar ook in Syrië zijn de tijden veranderd . Ali weet het als geen ander. In percentages mag de bevolkingsgroei dan afgenomen zijn (van 3,35 procent in de jaren zeventig tot 2,37 procent in de periode 1995-2000), in absolute aantallen komen er elk jaar nog steeds erg veel Syriërs bij. Omdat de economie in Syrië echter behoorlijk hapert, heeft dat de arbeidsmarkt al behoorlijk omgebogen: de werkgever is de baas, de werknemer werkt en luistert. ,,Ik werk in een hotel'', zegt Ali, ,,waar één kamer per nacht net zo veel geld kost als mijn salaris in een maand. Onlangs ben ik bij de baas geweest met de vraag of ik loonsverhoging kon krijgen. Erg moeilijk, zei hij, en zette me de deur uit. Ik kan niets doen. Voor de baas betekent het niets als ik wegga: er staan honderden anderen klaar om voor mij in de plaats te komen. En voor mij duurt het twee jaar voordat ik een nieuwe baan heb.''

In het Syrische parlement wordt de laatste tijd met grote verontwaardiging gediscussieerd over het gebrek aan werk. ,,Maar het zou beter zijn om het probleem bij de wortel aan te pakken'', zegt VN-vertegenwoordiger Benzine, ,,en aan bevolkingspolitiek te doen. Maar Syrië heeft daar tot nu toe niet de kennis en mankracht voor om dat te doen.''

Niet alleen op de banenmarkt gaat Syrië crashen, als het zo door gaat. De huizen in een stad als Damascus worden steeds maar duurder en duurder. ,,Ik zou graag op mezelf willen wonen'', zegt Ali, ,,maar dat valt voor een simpele werknemer als ik gewoon niet meer te betalen.'' En hoe het land de komende jaren voldoende water voor al die Syriërs bij elkaar kan vergaren, is voor veel waarnemers ook een grote vraag.

VN-vertegenwoordiger Benzine is Algerijn van geboorte en zag ook in zijn eigen land hoe de bevolkingsgroei veel te hoog was vergeleken met de economische groei. ,,Omdat de politieke klasse het eens was dat het hier om een groot probleem ging, kon de situatie worden aangepakt'', aldus de Algerijn. ,,Via een gerichte publiciteitscampagne en het aanbieden van een groot pakket aan medische diensten kon het bevolkingspatroon worden bijgesteld.''

In Syrië is er van zo'n eensgezindheid onder de politieke klasse nog lang geen sprake. ,,Ik heb het idee dat de president het probleem wel ziet, maar één man kan een systeem niet veranderen'', aldus Benzine.

Mede op instigatie van de jonge president zijn er inmiddels wel een aantal stappen gezet op de goede weg. Zo is de kinderbijslag onlangs hervormd. Was de toelage voor ieder kind hetzelfde, inmiddels is er een `degressief' systeem ingevoerd waarbij de toelage bij elk volgend kind vermindert (en bij een bepaald aantal zelfs vervalt). Een vergelijkbaar systeem is ingevoerd voor zwangerschapsverlof. En bij programmamakers voor de Syrische televisie wordt zachte druk uitgeoefend om in series vooral families met een beperkt aantal kinderen te tonen om zo het goede voorbeeld te geven.

Maar volgens Ali zijn het kleine stappen op een lange weg. ,,Als je rijk bent, kun je alles regelen in Syrië'', zegt hij. ,,Maar hoe kan een arm iemand als ik aan geboortebeperking doen?''

,,Zelfs condooms kopen is hier moeilijk. In mijn eigen buurt (waar veel gelovige moslims wonen, red.) kan ik het wel helemaal vergeten. In een moderne buurt zou ik het wel kunnen doen, maar dan alleen als er een man in de apotheek achter de toonbank staat. Bij een vrouw kan het echt niet.''

VN-vertegenwoordiger Benzine tilt wat minder zwaar dan Ali aan de rol van traditie en geloof in geboortenbeperking. Een land als Tunesië, zo zegt hij, is ook een moslim-land, maar toch werd abortus daar al lang geleden gelegaliseerd. ,,En zelfs in een land als Iran zijn uitgebreide publiciteitscampagnes op het gebied van de bevolkingspolitiek.'' Maar zal Syrië op tijd dat voorbeeld volgen? ,,Inshallah'', zegt de (uiterst seculiere) Ali cynisch. ,,Als God het wil, als God het wil.''