Wilde rondedans in beeld

Morgen is de planeet Mercurius vijf uur lang vóór de zon te zien. Een zeldzame gebeurtenis, die in Nederland voor het laatst in 1973 te zien was.

De heldere schijf van de zon vertoont vaak donkere vlekken. Deze kosmische schoonheidsfoutjes zijn gebieden waar het gloeiende zonnegas door sterke magnetische velden wat koeler is dan elders. Wie morgen vóór 12 uur met een telescoop – natuurlijk voorzien van een donker filter – naar de zon kijkt, kan echter een nog zwarter en bovendien perfect rond vlekje zien dat zich heel langzaam over de schijf verplaatst. Dat is de kleine planeet Mercurius, die deze keer tijdens zijn wilde rondedans om de zon precies tussen de aarde en onze dagvorstin doorschuift.

Deze gebeurtenis is te vergelijken met een zonsverduistering, waarbij de maan ook voor de zon langs beweegt. Maar het schijfje van Mercurius is zo klein dat het zonlicht er niet merkbaar door wordt verzwakt. Zo'n Mercuriusovergang is daardoor ook alleen met een telescoop te zien. Bovendien is zo'n overgang veel zeldzamer dan een zonsverduistering. Die komt gemiddeld enkele malen per jaar op aarde voor, tegen gemiddeld 14 maal per eeuw bij een Mercuriusovergang. In Nederland was zo'n overgang voor het laatst in 1973 te zien, terwijl we voor de volgende tot 2016 moeten wachten.

Voor velen zal het morgen ook de eerste keer kunnen zijn dat zij überhaupt de planeet Mercurius zien. Mercurius is de planeet die het dichtst bij de zon staat en zich slechts af en toe laag boven de horizon in de avond- of ochtendschemering vertoont. Waar hebben we nog een vrij uitzicht op die horizon en hoe vaak is de hemel erboven onbewolkt en helder?

Nikolaus Copernicus, de Poolse astronoom die poneerde dat planeten rond de zon draaien en niet rond de aarde, verzuchtte kort voor zijn dood (1543) dat hij Mercurius nooit had gezien. Hoevelen zullen hem dat in onze tijd moeten nazeggen?

De eerste Mercuriusovergang werd op 7 november 1631 waargenomen. Hij was voorspeld door Johannes Kepler, de astronoom die ontdekt had dat planeten in ellipsvormige banen rond de zon draaien. Het feit dat de planeet vrijwel precies op tijd voor de zon verscheen, was een geweldige opsteker voor Keplers nieuwe astronomische berekeningen en tabellen. Ook zag men toen voor het eerst hoe klein Mercurius is: niet veel groter dan de maan. Latere overgangen werden gebruikt voor het beter bepalen van de baan van Mercurius. In 1859 leidde de Franse astronoom Urbain Leverrier hieruit af dat de planeet zich sneller bewoog dan verwacht. Aanvankelijk werd gedacht aan de invloed van een planeet nóg dichter bij de zon (Vulcanus), maar later bleek het effect een gevolg van Einsteins relativiteitstheorie.

Mercurius draait in 88 dagen rond de zon. Als zijn baanvlak zou samenvallen met het vlak van de aardbaan, zagen we de planeet tijdens elke omloop voor de zon langs bewegen. Doordat het baanvlak echter 7 graden scheef staat, passeert Mercurius de zon meestal op grote afstand. Alleen als Mercurius zich tevens nabij de snijlijn van zijn baanvlak met dat van de aarde bevindt (de `knopenlijn'), kan hij vóór de zon langs bewegen. Dat gebeurt met tussenpozen van 3 tot 13 jaar en altijd rond 8 mei en 10 november. Maar zo'n overgang is alleen te zien waar de zon boven de horizon staat!

Morgen schuift Mercurius tussen 07.11 uur en 12.32 uur van oost (links) naar west (rechts) over het noordelijke (bovenste) deel van de zonneschijf. In een omkerende kijker verplaatst het vlekje zich in omgekeerde richting over het onderste deel van de zon. Kijk nooit zonder speciale filters naar de zon. De overgang is het veiligst en eenvoudigst te volgen als het zonsbeeld op een stuk wit papier of karton achter de kijker wordt geprojecteerd. Geïnteresseerden kunnen ook terecht op de sterrenwachten Copernicus in Haarlem en Sonnenborgh in Utrecht.

En mocht de zon zich helemaal niet vertonen, dan kan de overgang via internet worden gevolgd. Beelden van sterrenwachten in België, Duitsland en Frankrijk en ook van de zonnesatelliet SOHO zullen via een live webcast van het wetenschapscentrum NEMO in Amsterdam te zien zijn op www.kennislink.nl.

Andere websites zijn spaceweather.com, soho.nascom.nasa.gov/hotshots en www.eso.org/outreach/eduoff.