Familiedrama tot leven gebracht

Krijn ter Braak maakte samen met Hans Fels een persoonlijke film over zijn oom Menno ter Braak, die volgende week op de televisie wordt vertoond.

Locatie: Statenplein 3b in Den Haag. Datum: 14 mei 1940, de dag dat Nederland capituleert voor de Duitse bezetter. De schrijver Menno ter Braak belt aan bij zijn broer Wim en diens vrouw Mineke. ,,Het is zover'', zegt Ter Braak als de deur opengaat. De neuroloog Wim ter Braak loopt met zijn broer naar boven, naar de slaapkamer. Uren later sterft de schrijver, met de hulp van zijn broer. Zeven jaar eerder hebben ze dat zo afgesproken. Wim ter Braak overleeft de oorlog, maar tegen zijn kinderen spreekt hij nooit over wat er gebeurd is.

Krijn ter Braak (61), acteur en televisiemaker, kreeg zijn hele leven dezelfde twee vragen voorgelegd: ben jij familie van Menno ter Braak en weet jij dan ook hoe die zelfmoord gegaan is? ,,Als jongetje ben je trots dat je met deze man verwant bent'', zegt Ter Braak, ,,maar tegelijk wordt met die vraag gezegd: ik vind die man achter jou interessanter. Ik denk nog steeds dat ik op de toneelschool ben aangenomen omdat de directeur dacht: ik krijg hier een kleine Menno ter Braak binnen. En die tweede vraag, daar wist ik geen antwoord op.''

In het huis van Krijn ter Braak in Muiderberg vertellen Ter Braak en regisseur-cameraman Hans Fels (55) over hun film, Het tweede gezicht. Aan de muur hangt een Chinese prent, ooit door Du Perron aan Ter Braak cadeau gedaan. In de boekenkast staan de boeken van Menno ter Braak.

Krijn ter Braak: ,,Ik zit al heel lang met die oom in mijn kamer. Vijftien jaar geleden heb ik zijn boeken gekregen van mijn tante Ant, de weduwe van Menno ter Braak. Die boeken spraken tot mij, ik had het gevoel dat ik iets moest terugzeggen, als filmmaker. Dat gevoel verhevigde na de dood van mijn tante, een paar jaar geleden. Ze heeft me gevraagd of ik na haar dood de `Erven Ter Braak' wilde worden, en daar heb ik in toegestemd. Nu heb ik ook de handschriften, brieven, foto's en andere persoonlijke bezittingen.''

Twee jaar geleden, na de verschijning van het eerste deel van de Ter Braak-biografie van Léon Hanssen, zijn Krijn ter Braak, Hans Fels en hun vriend, de cineast Kees Hin, bij elkaar gaan zitten. In de gesprekken werd al snel duidelijk dat ze met de film niet moesten proberen om die biografie nog eens dunnetjes over te doen. Ze besloten theatrale hulpmiddelen in te zetten, met de bedoeling het familiedrama uit 1940 te doorgronden. Het resultaat is opmerkelijk, een film tussen documentaire en speelfilm in. Krijn ter Braak en Fels vroegen acteur Peer Mascini om Menno ter Braak spelen: ze trokken hem een pak aan, verfden zijn haar zwart, voedden hem met kennis over Ter Braak. Zo brachten ze hun eigen Ter Braak tot leven, en dat levert in de film soms humoristische scènes op. Pas in de laatste, dodelijk serieuze scène wordt dit spel echt, en valt alles op zijn plaats.

Heeft Hans Fels u aangemoedigd om een persoonlijke film te maken?

Krijn ter Braak: ,,Ik wist dat het persoonlijk moest worden. Aanvankelijk betekende dat voor mij, dat ik die Ter Braak te slim af wilde zijn. Ik wilde hem presenteren aan de wereld, maar door mijn mangel gehaald; dat is de reden waarom ik er al die jaren niet uit kwam. Hans heeft me laten zien dat die film op een andere manier persoonlijk moest worden. Hij zag dat ik een blinde vlek had voor mijn eigen verhaal, dat het over mijn verhouding tot mijn oom en mijn vader moest gaan.''

Fels: ,,Krijn en ik kennen elkaar al meer dan vijfentwintig jaar. Zijn schoonmoeder heeft mijn moeder opgevangen toen ze uit Auschwitz kwam. De eerste keer dat Krijn over Menno ter Braak sprak tegen mij, zei hij: `Je weet, dat ik nog eens iets met mijn beroemde oom moet doen'. ,,Pas toen ik Krijn het verhaal hoorde vertellen aan iemand anders gaf het me een elektrische schok. Hij zei: `Je weet, dat ik ben geboren in het huis waar het is gebeurd, dat ik ben verwekt in het bed waarin Menno ter Braak gestorven is?' Van meet af aan was het voor mij duidelijk dat het geen gewoon schrijversportret zou worden. Het verhaal heeft een algemenere gelding. Ik denk dat deze film ongeveer hetzelfde was geweest als het over de dorpsdokter was gegaan, die zijn broer de timmerman geholpen had het leven te verlaten.''

Dat maakt niet uit voor de film?

Fels: ,,Voor mijn fascinatie. Mijn eigen vader was ziek en overleed toen ik heel jong was, met de hulp van een familielid. Dat was ook een aangekondigde dood: ik herinner me dat het familielid mijn kamer binnenkwam en me out of the blue meedeelde dat mijn vader besloten had deze dag te sterven. Dus mijn focus lag meteen daar; ik wist, dit is waar dat verhaal over gaat.

,,Ik ben het met veel dingen eens die Krijn ter verdediging van zijn vader aanvoert. Menno ter Braak kon niet verder, en Wim ter Braak wist dat. Ik denk dat degene die mijn vader uit het leven hielp zich ook realiseerde dat hij niet verder kon. Dat hij na het concentratiekamp niet nog eens de strijd met een ziekte kon aanbinden. Dat waren dus allebei daden van liefde.''

In het begin van de film kunt u weinig begrip opbrengen voor de handelwijze van uw oom en uw vader.

Krijn ter Braak: ,,Wat ik als eerste niet goed begrijp is dat Ter Braak zegt in 1933, het jaar dat Hitler aan de macht komt: als die man hier komt, dan stap ik er uit. Zeven jaar lang ziet hij het gevaar aankomen, maar vluchten doet hij niet. Een mysterie. In de film verdedig ik zijn keuze wel, maar ik stel ook vragen.

U laat Peer Mascini op een gegeven moment het woord `moordenaar' uitspreken.

Krijn ter Braak: ,,Dat is `pour besoin de la cause'. Peer Mascini mag alles zeggen, dat is zijn rol. En het is in de geest van deze film om zo ver mogelijk te gaan, dus het woord `moordenaar' mag uitgesproken worden. Een extreem verhaal moet met extreme woorden getest worden.''

Fels: ,,Ik weet nog goed dat ik in Frankrijk zat en de laatste scène bedacht. Peer die aanbelt als Menno ter Braak en Krijn die de deur opendoet als zijn vader.''

Krijn ter Braak: ,,Het kernpunt van de film: als je de dingen die gebeurd zijn niet begrijpt, dan kun je het beste in de schoenen gaan staan van de man die het meegemaakt heeft.''

Kunt u uw vader beter begrijpen, nu u hem gespeeld heeft?

Krijn ter Braak: ,,Ik begrijp beter waarom hij zo was als ik hem gekend heb. Voor deze daad moet hij een andere man zijn geweest, vrolijker. Voor mijn gevoel hing er altijd een deken van melancholie om hem heen. Ik begrijp beter waarom hij zich erg in zijn werk heeft gestort, meer aandacht voor zijn werk heeft gehad dan voor zijn kinderen.''

Fels: ,,De hele film staat in het teken van de laatste scène in zwartwit. Toen ik Krijn en Peer bij elkaar zag, als Wim en Menno ter Braak tijdens hun laatste minuten samen, besefte ik opeens dat er een gesloten cirkel tussen die broers is geweest. Tussen die twee kon je nog geen sigarettenvloeitje krijgen. Iedereen was buitenstaander, ook hun vrouwen.''

Krijn ter Braak: ,,Weet je wat ik overhoud aan het feit dat ik mijn vader heb gespeeld? Het positieve gevoel dat ik in dit mysterie zo ver ben gegaan als ik kon. Ik heb tenslotte ingezien dat het een zaak van hun beiden was, waar ik mij nu uit terug trek. Bij sommige intieme zaken past het om je blik af te wenden.''

`Het tweede gezicht', 14 mei, Ned. 3, Het uur van de wolf.