Botonderzoek voor bepalen leeftijd omstreden

Het botonderzoek waarmee Justitie bepaalt of jonge asielzoekers minderjarig zijn of niet ligt onder vuur. Toch gaat Justitie ermee door.

Sergio Vita is vijftien. Tot begin dit jaar woonde hij in Luanda, de hoofdstad van Angola. Zijn ouders zijn in 1993 wegens hun etnische afkomst gedood door politie en militairen. Zijn broer werd geronseld door het leger en sneuvelde in 2001. Sergio leeft in zijn eentje op straat tot een blanke man die zich John noemt, zich over hem ontfermt. Die laat Sergio een huisje bewonen op zijn terrein en geeft hem voedsel en medicijnen. Als Johns baan in Angola stopt, regelt hij papieren voor Sergio en neemt hij hem mee in het vliegtuig. Op 4 januari 2003 staat Sergio op Schiphol. John verdwijnt en komt niet meer terug. Sergio stapt naar een politiepost, die hem naar het aanmeldcentrum in Rijsbergen verwijst.

Dit is het verhaal dat de asielzoeker Sergio Vita op 21 januari in Rijsbergen vertelt aan een medewerkster van de Immigratie- en Naturalisatiedient (IND). De IND gelooft er weinig van. Een dag eerder heeft Sergio een `leeftijdsonderzoek' ondergaan, waaruit bleek dat hij geen vijftien jaar is, zoals hij zelf zegt, maar twintig of ouder. Dat maakt ook de rest van zijn verhaal ongeloofwaardig, vindt de IND. Een dag later wordt Sergio vastgezet in het huis van bewaring in Tilburg. Daar zit hij nu nog.

Als jonge asielzoekers hun leeftijd niet zelf met documenten kunnen aantonen, kunnen ze sinds 1999 het leeftijdsonderzoek aanvragen. Doen ze dit niet, dan gaat de IND ervan uit dat ze meerderjarig zijn. De kans dat ze direct het land uit moeten is dan groter, want alleen `alleenstaande minderjarige asielzoekers' (ama's) krijgen hoe dan ook tot hun achttiende opvang in Nederland. Het leeftijdsonderzoek is gebaseerd op enkele röntgenfoto's van de sleutelbeenderen, gemaakt in het Regionaal Diagnostisch Centrum in Eindhoven. Deze worden per computer doorgestuurd naar twee radiologen, die onafhankelijk van elkaar beoordelen of het sleutelbeen is 'uitgerijpt' of niet. Hun beoordelingen gaan naar een door de IND gecontracteerde antropoloog, die op grond hiervan een conclusie trekt over de minderjarigheid. Inmiddels zijn ongeveer 4.531 jonge asielzoekers op deze manier onderzocht. Van hen bleken 2.400 volgens het onderzoek meerderjarig te zijn.

Volgens kinderradioloog Simon Robben van het Academisch Ziekenhuis Maastricht is het ,,op zich niet slecht'' om de uiteinden van sleutelbeenderen te bekijken om de leeftijd vast te stellen. ,,In het verleden is veel onderzoek gedaan op lijken. Die sleutelbeenderen werden dan goed schoon gemaakt en met het blote oog bekeken. Dan blijkt: Als het groeischijfje aan het uiteinden van de sleutelbeenderen gesloten is, mag je aannemen dat iemand 19 jaar of ouder is.'' Maar die conclusie is volgens Robben veel minder betrouwbaar als je de botten op röntgenfoto's bekijkt. ,,Röntgenfoto's laten dat gebied heel moeilijk zien. Het is een rotgebied, dat staat in alle leerboeken.'' De groeischijf heeft een ,,ongelukkige hoek'' voor de richting waar de röntgenstraal uit komt. ,,Je moet het apparaat zo draaien dat je er precies doorheen kijkt.'' Op de foto's die Robben onder ogen heeft gehad, was dat naar zijn idee niet altijd goed gedaan. Hij deelde dit mee aan de Arnhemse rechtbank, waar twee jonge asielzoekers de uitkomst van hun leeftijdsonderzoek aanvechten. Deze zaak is voor nader onderzoek aangehouden tot de zomer.

Volgens Robben is het goed mogelijk dat minderjarige asielzoekers op grond van het leeftijdsonderzoek voor meerderjarig worden gehouden. ,,Als je slechte foto's hebt, kun je een groeischijfje dat nog open is voor gesloten aanzien.'' En het omgekeerde kan ook. Is het groeischijfje open, dan kan iemand volgens Robben best ouder dan 20 jaar zijn, want bij `late rijpers' gaat het schijfje pas dicht op het 25e jaar. Op die manier kunnen meerderjarige asielzoekers volgens hem makkelijk ten onrechte voor minderjarig doorgaan.

Robben heeft het gevoel dat zijn vakgebied bij het leeftijdsonderzoek wordt misbruikt. ,,Er is geen brede discussie over geweest. Het is in de literatuur bekend dat iemand 19 jaar of ouder is als het groeischijfje gesloten is. Toen is gezegd: Dat gaan we doen. Die stap gaat mij net te ver.''

De methode is ontwikkeld door de antropoloog drs. H. van der Pas, die ook degene is die in opdracht van de IND op basis van de bevindingen van deskundigen de eindrapporten schrijft, èn degene die het protocol heeft opgesteld voor de toepassing van de methode. De Inspectie voor de Gezondheidszorg dringt al sinds 1998 aan op instelling van een onafhankelijke medisch-ethische commissie die toeziet op het onderzoek, maar hieraan heeft Justitie geen gehoor gegeven. De Nationale Ombudsman noemde dit in een rapport over het leeftijdsonderzoek eerder dit jaar een ,,onbehoorlijke gedraging''. In een schriftelijke reactie stelt minister Nawijn (Integratie en Vreemdelingenzaken) dat hieraan nog wordt gewerkt. De Inspectie staat volgens Nawijn achter het onderzoek, maar volgens een woordvoerder van de Inspectie is dit ,,zeker niet het geval''.

Van der Pas is niet onder de indruk van de bezwaren tegen zijn methode. ,,Dit is een forensisch onderzoek. Doel is het inschatten van de leeftijd. Radiologie is alleen een hulpmiddel, radiologische kennis speelt verder geen rol.'' De röntgenfoto's worden volgens hem zo gemaakt dat het groeischijfje er altijd duidelijk op te zien is. ,,In de meeste gevallen zijn de groeischijven nog open, en dan weten we niet of iemand meerderjarig of minderjarig is. Maar dan geeft de IND de asielzoeker altijd het voordeel van de twijfel.'' Volgens Nawijn staat het de asielzoeker vrij om op eigen kosten een contra-expertise aan te vragen. Tot nu toe leverde dit in één geval een andere uitslag op. De IND heeft vorige week bij de vreemdelingenrechter toegezegd het geval van Sergio Vita opnieuw te bestuderen.