Vijf dagen vluchten in de kunst

In Harare wonen duizenden toeschouwers het HIFA bij, het grootste kunstfestival van Zimbabwe. Onder de artiesten heerst veel angst, door de dreigende taal van president Mugabe.

Als de eerste vuurpijlen worden afgeschoten boven de Zimbabweaanse hoofdstad is acteur Walter Muparutsa niet de enige die zijn vrouw in haar arm knijpt. Even wordt het muisstil in het centrale park van Harare. En dan, de lucht kleurt rood en het buskruit knalt, ontlading. De duizenden toeschouwers die naar de openingsavond van het Harare International Festival of the Arts (HIFA) zijn gekomen schreeuwen, juichen, dansen. Blank en zwart. ,,Alsof het weer 16 april 1980 is, de dag van onafhankelijkheid'', zegt Muparutsa. ,,Hoop op een nieuw begin.''

Drieëntwintig jaar na de onafhankelijkheid viert Zimbabwe zijn grootste kunstfestival tegen een surrealistische achtergrond. Bij de ingang van het festivalterrein dribbelen straatkinderen in lompen op en neer als hyena's, smekend om een aalmoes. Verderop sluiten automobilisten zich zuchtend aan in de kilometerslange rijen voor de benzinestations. Brandstof is in de afgelopen maanden even schaars en duur geworden als andere eerste levensbehoeften: suiker, graan, maïs. Het is niet voor het eerst dat de politiek de energie uit Zimbabwe probeert te zuigen, roept Muparutsa in herinnering. Het land heeft ermee leren leven, in bijna honderd jaar kolonialisme en in de laatste jaren van het meer dan twee decennia durende bewind van president Robert Mugabe. ,,Maar de muziek en het theater hebben ons altijd aan de praat gehouden.''

Begeleid door de marimba (xylofoon) of mbira (duimpiano) is het lied in Zimbabwe al eeuwen lang bindmiddel in de strijd tegen een gezamenlijke vijand of voor een goede oogst. ,,In de donkerste dagen blijft de kunst onze voedingsbron'', voegt Muparutsa toe. In de jaren zeventig maakte hij al even venijnig toneel tegen het regime van Ian Smith als nu tegen de regering van Mugabe.

Een jaar lang moest Harare zonder HIFA. Het kunstfestival werd vorig jaar afgelast omdat de veiligheidssituatie het na de omstreden presidentsverkiezingen in maart niet zou toelaten. Ook al zijn de rijen voor de voedselkantoren sindsdien alleen gegroeid, HIFA is nu terug onder het motto Renew, vernieuwing. Net als de organisatie verwijzen de artiesten, lokaal en internationaal, op het podium alleen subtiel naar de politieke situatie. Omdat het vijf dagen durende festival vooral een vlucht moet zijn. En omdat bij elk optreden de politie met de armen over elkaar toekijkt.

Neem het optreden van MAHUBE, Elements of Renewal. MAHUBE brengt regionale grootheden bij elkaar als Paul Hanmer (Zuid-Afrika), George Phiri (Malawi) en Oliver Mtukudzi (Zimbabwe). Mtukudzi is Zimbabwes mega-ster. In de jaren zeventig veroverde hij samen met Thomas Mapfumo in de band Wagon Wheels de harten van de Zimbabweanen in de krottenwijken. Mapfumo moest zelfs drie maanden zitten omdat hij met zijn liedjes de zwarten zou opruien tegen het blanke regime. Maar nu zingt Mtukudzi over ,,aarde, water, wind en vuur''. Terwijl langs het podium acrobaten vuur spuwen vanaf een trapeze, spreekt een donkere stem esoterisch over het begin van een nieuwe groeicyclus. ,,Als de regen komt.''

,,Niet iedereen durft expliciet te zijn'', legt festivaldirecteur Manuel Bagorro uit. ,,Er heerst veel angst, ook onder artiesten.'' De angst wordt gevoed door de woorden en daden van president Mugabe en zijn ministers. ,,Ik kan een Hitler in tienvoud zijn als het gaat om het neerslaan van mijn opponenten'', zei Mugabe bij de viering van onafhankelijkheidsdag vorige maand. In dezelfde week arresteerde hij 500 aanhangers van de oppositie. Sinds de verkiezingen vorig jaar heeft de regering strenge veiligheidswetten aangenomen, die grote bijeenkomsten verbieden en de pers in zijn bewegingsvrijheid belemmeren.

,,Ik geloof dat we een internationale rel hebben veroorzaakt'', zegt de manager van de Keniaanse zanger Eric Wainaina, vlak voor het interview in zijn hotelkamer. De correspondent van Voice of America die zojuist het hotel heeft verlaten, blijkt bij de uitgang te zijn aangehouden. Ze heeft haar geluidsbandjes bij de politie moeten inleveren. ,,Misschien is het verstandig om straks de achteruitgang te nemen.''

De 28-jarige Wainaina heeft de avond tevoren het publiek dol gekregen met Nchi Ya Kitu Kidogo. Het lied werd in Kenia zo'n grote hit dat het ook wel het nieuwe nationale volkslied wordt genoemd. Wainaina zong over corruptie op het moment dat dat van de in december afgetreden president Moi niet mocht. Toen de oproerpolitie bij een optreden de stekkers eruit trok, zong het publiek onverstoorbaar door.

Ook op HIFA in Harare staat de politie bij Wainaina's optreden machteloos. Op zijn aanwijzingen roept het publiek massaal om ,,gerechtigheid''. Als muzikant heeft hij de plicht om politieke verantwoordelijkheid te nemen, zegt hij. ,,We zijn natuurlijk niet onaantastbaar. Maar zelfs als de boodschap confronterend is, dan maakt een sussende melodie alles weer goed.''

De Keniaan maakt gebruik van een luxe die de meeste Zimbabweaanse artiesten op de podia van HIFA zich niet kunnen of durven veroorloven. Neutrale thema's als aids zijn op het festival populair.

Zimbabwe's populairste stand-up comedian Edgar Langeveldt verwoordt in zijn show de wanhoop van zijn landgenoten, als hij een toiletpot in gijzeling neemt. Hij dreigt de stad onder te dompelen in een ondraaglijke stank als zijn eisen niet worden ingewilligd. ,,Het enige dat ik wil is een normaal leven, en een beetje geluk'', roept hij naar de zaal. Maar na afloop, in de kleedkamer, zwakt hij zijn statement af. ,,Ik spreek namens de Palestijnen en machteloze Irakezen. Ik spreek namens iedereen met wanhoop.'' Na een korte stilte legt hij uit: ,,Zimbabweanen kennen slechts een overlevingsstrategie: word vrienden met je grootste vijand. Met harde confrontatie is tot nu toe niemand ver gekomen.''